Τα πρόσφατα κύματα καύσωνα που έπληξαν την Ευρώπη και τα Βαλκάνια δεν αποτελούν απομακρυσμένο σενάριο για την Ελλάδα. Ο Αθανάσιος Αργυρίου, καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών και μέλος του Εργαστηρίου Φυσικής της Ατμόσφαιρας, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι η χώρα βρίσκεται σε περιοχή υψηλής επικινδυνότητας για ακραία υψηλές θερμοκρασίες, με τμήματα της Πελοποννήσου να συγκαταλέγονται ανάμεσα στις πιο ευάλωτες περιοχές.
Στην ανάλυσή του, ο καθηγητής κατατάσσει τις ηπειρωτικές πεδινές και κλειστές λεκάνες στις περιοχές υψηλότερου κινδύνου. Στη λίστα αυτή περιλαμβάνονται η Θεσσαλία, η κεντρική και ανατολική Μακεδονία, η Θράκη, η Βοιωτία, η ανατολική Στερεά, η Αττική και τμήματα της Πελοποννήσου. Τα μεγάλα αστικά κέντρα επιβαρύνονται επιπλέον από το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας, ιδίως τις νυχτερινές ώρες, ενώ τα νησιά και οι παράκτιες περιοχές, αν και συνήθως καταγράφουν χαμηλότερες μέγιστες θερμοκρασίες λόγω της γειτνίασης με τη θάλασσα, δεν μένουν αλώβητα. Όταν οι άνεμοι είναι ασθενείς, η υψηλή υγρασία στις παράκτιες ζώνες εντείνει τη θερμική δυσφορία.
Τι πυροδοτεί τα επεισόδια καύσωνα
Ο Αργυρίου εξηγεί ότι τα πρόσφατα επεισόδια στην Ευρώπη δεν οφείλονται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά στη συνδυασμένη επίδραση ατμοσφαιρικών συνθηκών και κλίματος. Ο άμεσος μηχανισμός είναι η εμφάνιση πεδίων υψηλών πιέσεων μεγάλης διάρκειας, γνωστών ως ατμοσφαιρικός εμποδισμός ή «θερμικός θόλος». Σε τέτοιες συνθήκες ο αέρας πιέζεται από τα ανώτερα στρώματα προς το έδαφος και θερμαίνεται αδιαβατικά, ενώ οι ασθενείς άνεμοι και η παρατεταμένη ηλιοφάνεια του καλοκαιριού ενισχύουν περαιτέρω τη θέρμανση.
Παράλληλα, θερμές αέριες μάζες μεταφέρονται από τη Βόρεια Αφρική και την Ιβηρική χερσόνησο προς τη δυτική, κεντρική και νότια Ευρώπη. Το ξηρό έδαφος επιτείνει το φαινόμενο, καθώς μειώνεται η φυσική ψύξη μέσω εξατμισοδιαπνοής. Ο καθηγητής επισημαίνει ότι αυτές οι συνοπτικές συνθήκες συνδυάζονται πλέον με θερμότερο κλίμα, λόγω της ανθρωπογενούς επίδρασης, οδηγώντας σε υψηλότερες θερμοκρασίες σε σχέση με δεκαετίες πριν.
Γιατί τα επεισόδια εμφανίζονται διαδοχικά
Η χρονική εγγύτητα διαδοχικών κυμάτων καύσωνα συνδέεται, σύμφωνα με τον Αργυρίου, με την εμμονή ή την επαναφορά ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας ευνοϊκής για τη δημιουργία θερμικού θόλου. Τα αντικυκλωνικά συστήματα μπορούν να παραμένουν για ημέρες ή να επανεμφανίζονται μέσα στην ίδια περίοδο. Όταν έχει προηγηθεί ξηρή και θερμή φάση, το έδαφος και το κατώτερο ατμοσφαιρικό στρώμα βρίσκονται ήδη σε υψηλότερες θερμοκρασίες, γεγονός που διευκολύνει την ταχύτερη εμφάνιση ακραίων τιμών στο επόμενο επεισόδιο.
Ο καθηγητής παραπέμπει στην κοινή έκθεση Copernicus και Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού για το ευρωπαϊκό κλίμα, σύμφωνα με την οποία η Ευρώπη θερμαίνεται από τη δεκαετία του 1980 περίπου δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Αυτό σημαίνει ότι τα κύματα καύσωνα εκδηλώνονται πλέον πάνω σε ένα ήδη θερμότερο κλιματικό υπόβαθρο, με αποτέλεσμα να αυξάνεται η πιθανότητα διαδοχικών θερμών επεισοδίων μέσα στην ίδια θερινή περίοδο.
Το ιστορικό προηγούμενο και το ανθρώπινο κόστος
Η Ευρώπη έχει ζήσει αντίστοιχα επεισόδια στο παρελθόν. Ο Αργυρίου αναφέρει ενδεικτικά τον καύσωνα του 2003 στη δυτική και νότια Ευρώπη, εκείνον του 2010 στη Ρωσία και την ανατολική Ευρώπη, τα επεισόδια του 2017 στη νότια Ευρώπη, του 2019 στη δυτική Ευρώπη, το εξαιρετικά θερμό καλοκαίρι του 2022, καθώς και τους καύσωνες του 2023 στη Μεσόγειο και στην Ελλάδα. Η διαφορά σήμερα, όπως εξηγεί, είναι ότι τέτοια επεισόδια εμφανίζονται πλέον σε θερμότερο κλίμα, με αποτέλεσμα να είναι συχνότερα, εντονότερα και συχνά πιο επιβαρυντικά για την υγεία.
Το ανθρώπινο κόστος καταγράφεται ήδη σε επιστημονικά δεδομένα. Μελέτη στο περιοδικό Nature Medicine εκτίμησε περίπου 61.672 θανάτους σχετιζόμενους με τη ζέστη στην Ευρώπη το καλοκαίρι του 2022, ενώ η υπηρεσία Copernicus συνδέει τους καύσωνες του 2003, του 2010 και του 2022 με δεκάδες χιλιάδες θανάτους σε κάθε περίπτωση.
Ο καθηγητής διευκρινίζει ότι η αύξηση της πιθανότητας δεν σημαίνει ότι κάθε καλοκαίρι θα εξελίσσεται σε ακραίο φαινόμενο. Σημαίνει όμως ότι η συχνότητα, η ένταση και η διάρκεια τέτοιων επεισοδίων αναμένεται να αυξηθούν, όπως επισημαίνει και ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός. Η Ευρώπη παραμένει η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος, με τη νότια Ευρώπη και τη Μεσόγειο να βρίσκονται σε ιδιαίτερα ευνοϊκές συνθήκες για συχνότερους επικίνδυνους καύσωνες.
Πρόγνωση και πολεοδομικός σχεδιασμός ως εργαλεία πρόληψης
Ερωτηθείς για πιθανά προληπτικά μέτρα σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο Αργυρίου είναι σαφής ότι, από μετεωρολογικής και κλιματικής σκοπιάς, τέτοια μέτρα δεν υπάρχουν. Όπως εξηγεί, οι υπόλοιπες αποφάσεις αφορούν την Πολιτική Προστασία και τον ιατρικό τομέα, πεδία εκτός της ειδικότητάς του, αν και αναφέρεται ενδεικτικά στην ανάγκη ενημέρωσης του πληθυσμού για τη βραχυπρόθεσμη αντιμετώπιση, καθώς και στον ορθό πολεοδομικό σχεδιασμό και τον σχεδιασμό κτιρίων που θα επιτρέπουν στους ανθρώπους να ζουν σε δροσερότερους χώρους.
Για την Ελλάδα, ο καθηγητής εστιάζει στη μετεωρολογική διάσταση της πρόληψης. Θεωρεί απαραίτητη την έγκαιρη πρόγνωση επεισοδίων καύσωνα και έντονων ξηρασιών, ώστε τα σχέδια πρόληψης της Πολιτικής Προστασίας να τίθενται εγκαίρως σε εφαρμογή. Δεδομένης της κατάταξης τμημάτων της Πελοποννήσου ανάμεσα στις πιο εκτεθειμένες περιοχές της χώρας, η έγκαιρη ενημέρωση και ο κατάλληλος αστικός σχεδιασμός αποκτούν άμεση πρακτική σημασία για τους κατοίκους της περιοχής.
