Το 1962, ο δύτης Νίκος Τσούχλος εξερευνούσε τον βυθό στο ακρωτήριο των Ιρίων -γνωστό στην αρχαιότητα ως Ακρωτήριο Στρουθούς- όταν εντόπισε κάτι ασυνήθιστο. Σε βάθος μόλις 12 έως 27 μέτρων και σε απόσταση αναπνοής από τη βραχώδη ακτή, μεγάλα πήλινα αγγεία εξείχαν από την άμμο. Αυτή η τυχαία παρατήρηση πυροδότησε μια από τις πιο κρίσιμες ενάλιες ανασκαφές στην Ελλάδα, η οποία μπήκε σε τροχιά υλοποίησης σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα.
Αν και ο κόλπος φαίνεται ήρεμος, τα ισχυρά ρεύματα και οι απότομοι βράχοι λειτουργούν ως παγίδα για τα πλοία. Οι ερευνητές ταυτοποίησαν σπασμένα αγγεία που χρονολογούνται από την Πρωτοελλαδική εποχή μέχρι το Βυζάντιο, αποδεικνύοντας πως η συγκεκριμένη ακτογραμμή κατάπιε δεκάδες σκαριά στο πέρασμα των αιώνων.
Η φωτογραφία και η κλοπή του μεγάλου πίθου
Το 1974, στο πλαίσιο του ντοκιμαντέρ «Men of the Sea» του Ιταλού σκηνοθέτη Bruno Vailati, ο Τσούχλος επέστρεψε στο σημείο.
Ο φακός κατέγραψε έναν εντυπωσιακό, ακέραιο κυπριακό πίθο να δεσπόζει στον βυθό. Όταν ωστόσο το Ινστιτούτο Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών (ΙΕΝΑΕ) ξεκίνησε τη συστηματική ανασκαφή το 1991, το σπάνιο εύρημα έλειπε. Αρχαιοκάπηλοι το είχαν ανελκύσει παράνομα, αφήνοντας πίσω μόνο την ιστορική φωτογραφία.
Το «τριεθνές» φορτίο και το ταξίδι χωρίς επιστροφή
Το ναυάγιο χρονολογείται γύρω στο 1200 π.Χ., μια χρονική συγκυρία τεράστιας ιστορικής βαρύτητας, ακριβώς πριν καταρρεύσουν τα μεγάλα μυκηναϊκά ανάκτορα. Είναι το πρώτο καράβι της Ύστερης Εποχής του Χαλκού που εντοπίστηκε σε ελληνικά ύδατα, ακολουθώντας τα χνάρια των διάσημων ναυαγίων Uluburun και Ακρωτηρίου Χελιδονίας στα μικρασιατικά παράλια.
Το εμπορικό πλοίο, μήκους 10 μέτρων, κινούνταν με τετράγωνο πανί και ναυπηγήθηκε με τη μέθοδο «πρώτα το κέλυφος». Βυθίστηκε μεταφέροντας ένα ιδιότυπο, «τριεθνές» φορτίο. Οι αρχαιολόγοι ανέσυραν 25 αγγεία, τρεις σύνθετες λίθινες άγκυρες με οπές και πέτρες έρματος, ευρήματα που σκιαγραφούν το πολύπλοκο δίκτυο της Μεσογείου:
- Η Κύπρος προμήθευσε πέντε ογκώδεις πίθους και τρεις πρόχους. Αυτά τα δοχεία χρησίμευαν ως «κοντέινερ» της εποχής, μεταφέροντας ξηρούς καρπούς, ρόδια ή εκλεπτυσμένη κεραμεική.
- Η Κρήτη συνεισέφερε οκτώ χονδροειδείς ψευδόστομους αμφορείς. Η ανάλυση του πηλού έδειξε προέλευση από το κεντρικό νησί, επικυρώνοντας τη χρήση τους για μεταφορά ελαιολάδου.
- Η Αργολίδα αντιπροσωπεύεται από πιθαμφορείς, σκύφους, έναν σκυφοκρατήρα και μαγειρικά σκεύη. Επρόκειτο μάλλον για τα προσωπικά αντικείμενα του πολυεθνικού πληρώματος, τα οποία εξασφάλιζαν την καθημερινή τους σίτιση.
Ο ναυτικός αρχαιολόγος Χρήστος Αγουρίδης, αναλύοντας τα ευρήματα, εξηγεί πως το καράβι πιθανώς ξεκίνησε από την Κύπρο ή τη συροπαλαιστινιακή ακτή, ξεφόρτωσε και επαναφόρτωσε εμπορεύματα στην Κρήτη και έβαλε πλώρη βόρεια. Στόχος του ήταν τα μεγάλα κέντρα του Αργολικού Κόλπου. Δεν έφτασε ποτέ.
Το παρακάτω πρόσφατο podcast του LIFO για το ναυάγιο των Ιρίων αποκαλύπτει άγνωστες πτυχές από την ενάλια ανασκαφή:
Ανελκύοντας την ιστορία: Η πρόκληση της φωτογραμμετρίας
Η ανασκαφή από το ΙΕΝΑΕ πραγματοποιήθηκε σε τέσσερις περιόδους (1991-1994) και απαίτησε χειρουργική ακρίβεια. Ήταν η δεύτερη έρευνα μεγάλης κλίμακας του Ινστιτούτου μετά το ναυάγιο του Δοκού. Οι δύτες πολέμησαν τα καιρικά φαινόμενα και τον περιορισμένο χρόνο βυθού.
Για να τεκμηριώσουν το σημείο, εφάρμοσαν αναλογική φωτογραμμετρία, ρίχνοντας έναν ειδικό κάνναβο στην άμμο. Τράβηξαν επάλληλες λήψεις δημιουργώντας ένα ακριβές τρισδιάστατο μωσαϊκό της κατανομής του φορτίου, προστατεύοντας τη μνήμη της καταστροφής.
Το νέο κεφάλαιο για τη συλλογή των Ιρίων
Μετά την πολύμηνη συντήρηση των αγγείων, το Μουσείο Σπετσών φιλοξένησε την πρώτη ολοκληρωμένη έκθεση αρχαίου ναυαγίου στην Ελλάδα, η οποία επισφραγίστηκε με το διεθνές επιστημονικό συνέδριο του 1998. Σήμερα, η συλλογή γυρίζει σελίδα.
25 αντικείμενα μεταφέρονται στο νέο Εθνικό Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων στον Πειραιά. Αν και η κίνηση ενισχύει την πανελλαδική προβολή της ενάλιας κληρονομιάς, οι αρχαιολόγοι διατυπώνουν ισχυρές ενστάσεις για τη διάσπαση ενός ενιαίου συνόλου που αφηγείται, από μόνο του, το χρονικό της ναυσιπλοΐας στο τέλος της Εποχής του Χαλκού.
