Η εκδήλωση παρουσίασης του έργου «Έξυπνες Γέφυρες» στην Εθνική Πινακοθήκη της Αθήνας, την Τρίτη 9 Ιουνίου, έφερε στο επίκεντρο μία άβολη παραδοχή: δεκάδες γέφυρες σε ολόκληρη τη χώρα φέρουν καθημερινά χιλιάδες οχήματα χωρίς κανείς αρμόδιος φορέας να γνωρίζει με βεβαιότητα την κατάστασή τους. Ο Προϊστάμενος της Γενικής Διεύθυνσης Ανάπτυξης Έργων του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΕΕ), Νίκος Παναγιωτόπουλος, το ανέφερε χωρίς περιστροφές: «Για πρώτη φορά είδαμε τις γέφυρες από κοντά».
Η δήλωση δεν αφορά αβλεψία στο τρέχον πρόγραμμα. Αφορά το παρελθόν: για δεκαετίες, πολλές υποδομές δεν είχαν επιθεωρηθεί ούτε μία φορά από κοντά.
Στην Πελοπόννησο, η διαπίστωση αυτή αποκτά συγκεκριμένα γεωγραφικά χαρακτηριστικά. Η Περιφέρεια Πελοποννήσου εντάσσει 21 γέφυρες στην αρχική φάση συνεχούς παρακολούθησης, στο πλαίσιο της 6ης Εκτελεστικής Σύμβασης με το ΤΕΕ, με συνολικό στόχο τις 50 γέφυρες σε ολόκληρη την Περιφέρεια. Πολλές από αυτές κατασκευάστηκαν κατά τις δεκαετίες 1950-1980, φέρουν ημερήσιο φορτίο βαρέων οχημάτων, εκτίθενται σε ακραία καιρικά φαινόμενα και διασχίζουν ποτάμια με ιστορικό πλημμυρικών επεισοδίων.
«Με λύπη μου λέω ότι η τεκμηρίωση δεν ήταν η καλύτερη του κόσμου»
Ο Παναγιωτόπουλος χαρακτήρισε «άγνωστο περιβάλλον» τις συνθήκες που αντιμετώπισαν τα συνεργεία κατά την τοποθέτηση των αισθητήρων, και εξήγησε τη ρίζα: «Η τεκμηρίωση των γεφυρών δεν ήταν η καλύτερη του κόσμου, αλλά αυτό το βρίσκουμε γενικά στις υποδομές». Η παρέμβασή του κατέληξε σε ζητούμενο που δεν έχει σχέση με την τεχνολογία αλλά με τη διοικητική πράξη: «Το Εθνικό Μητρώο Υποδομών πρέπει να προχωρήσει για να μην ψάχνουμε να βρίσκουμε πώς κατασκευάστηκε κάτι, ποιος ήταν ο αρμόδιος, πού είναι τα σχέδια».
Εκατοντάδες γέφυρες και τεχνικά έργα σε ολόκληρη τη χώρα παραδόθηκαν χωρίς πλήρη αρχεία κατασκευής: χωρίς μελέτες, χωρίς σχέδια ή χωρίς πρωτόκολλα παράδοσης. Πρόκειται για πάγιο πρόβλημα, που στην Πελοπόννησο, περιφέρεια με πυκνό υδρογραφικό δίκτυο και γέφυρες επί ποταμών με συχνές υπερχειλίσεις, αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.
Ο Γενικός Διευθυντής της OSMOS HELLAS, Γεώργιος Ανδρικόπουλος, ανήγαγε τη λογική σε αρχή: «Όλες οι γέφυρες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ασθενείς και ως εν δυνάμει ασθενείς». Η φράση δεν ήταν ρητορική. Αντανακλά αυτό που το πρόγραμμα «Έξυπνες Γέφυρες» καλείται να θεσμοθετήσει: συνεχή, τεκμηριωμένη παρακολούθηση αντί της σποραδικής επιθεώρησης που, σε αρκετές περιπτώσεις, δεν γινόταν καθόλου.
Ποιες 21 γέφυρες αποκτούν αισθητήρες στην Πελοπόννησο
Το σύστημα RTSHM (Real Time Structural Health Monitoring) αξιοποιεί 252 παραμορφωσίμετρα, 42 δονησιογράφους, 42 καταγραφικούς σταθμούς και αισθητήρες μέτρησης θερμοκρασίας και στάθμης υδάτων. Παρακολουθεί σε πραγματικό χρόνο παραμορφώσεις, κραδασμούς και βάρος διερχόμενων οχημάτων, τροφοδοτώντας μία ενιαία ψηφιακή πλατφόρμα (Smart Bridges Network) όπου εξειδικευμένοι μηχανικοί αξιολογούν τα δεδομένα. Η επιστημονική σύμβουλος Ελένη Χατζή, καθηγήτρια στο ETH Zurich, σημείωσε ότι ο κλάδος κινείται ήδη προς τα «ψηφιακά δίδυμα», μοντέλα που επικαιροποιούνται αυτόματα σε πραγματικό χρόνο, τονίζοντας ωστόσο ότι κανένα σύστημα δεν αντικαθιστά τον μηχανικό, ο οποίος πρέπει να εκπαιδευτεί ώστε να διαχειρίζεται την πληροφορία και να παίρνει αποφάσεις.
Οι 21 γέφυρες της αρχικής φάσης κατανέμονται ανά Περιφερειακή Ενότητα ως εξής: Στη Μεσσηνία εντάσσονται η Νέα Γέφυρα Κοσκάραγα, η γέφυρα του ποταμού Άρι και η γέφυρα Παμίσου. Στη Λακωνία, το πρόγραμμα καλύπτει τη Νέα Γέφυρα ποταμού Ευρώτα (νέα είσοδος Σπάρτης), την υφιστάμενη γέφυρα του Ευρώτα, τη Νέα Γέφυρα Πόρου, τη γέφυρα Κάστορος και τη γέφυρα Ελώνας στον Δάφνωνα. Στην Αρκαδία, ψηφιακά εξοπλίζονται η ποταμογέφυρα Λούσιου, η γέφυρα Λεωνίδιο-Πλάκα-Πούληθρα και η ιστορική γέφυρα Αλφειού στην Καρύταινα. Στην Αργολίδα εντάσσονται η γέφυρα χειμάρρου Ινάχου (εκβολή), η γέφυρα χειμάρρου Ινάχου και η γέφυρα χειμάρρου Ξεριά (Άγιος Βασίλειος). Επτά ακόμα γέφυρες συμμετέχουν με αριθμητική κωδικοποίηση (Νο 9, Νο 10, Νο 14, Νο 15, Νο 16, Νο 31, Νο 42), χωρίς να έχει ανακοινωθεί επίσημα η γεωγραφική τοποθεσία τους.
Αργολίδα: Ίναχος, Ξεριάς και η μνήμη των πλημμυρών
Η Αργολίδα συμμετέχει στην αρχική φάση με τρεις γέφυρες, όλες επί χειμάρρων με ιστορικό εντονότερων πλημμυρικών επεισοδίων και υψηλή υδρολογική δυναμική.
Ο χείμαρρος Ίναχος, που πηγάζει από τα ορεινά εδάφη της Αργολίδας και εκβάλλει στον Αργολικό κόλπο, συγκεντρώνει δύο από τις τρεις γέφυρες: μία στην εκβολή και μία ανώτερα στη ροή. Η υδραυλική πίεση που ασκεί στα θεμέλια κατά τα πλημμυρικά επεισόδια ξεπερνά τις παραδοχές σχεδιασμού γεφυρών της μεταπολεμικής περιόδου, κατασκευές που βγήκαν από τον χαρτί χωρίς πρόβλεψη για τις καταπονήσεις που ακολούθησαν δεκαετίες αργότερα. Η τρίτη γέφυρα, στον χείμαρρο Ξεριά κοντά στον Άγιο Βασίλειο, παρουσιάζει παρόμοιο υδρολογικό προφίλ: απότομη λεκάνη απορροής, εποχιακή ροή και υψηλές παροχές στις βροχερές περιόδους.
Η επιλογή και των τριών για την πρώτη φάση δεν εξηγείται μόνο από κυκλοφοριακά κριτήρια. Ο συνδυασμός παλαιάς κατασκευής, ελλιπούς τεκμηρίωσης και εντονότητας των υδάτινων ρευμάτων τοποθετεί αυτές τις γέφυρες σε ζώνη αυξημένης προτεραιότητας, ζώνη που το πρόγραμμα «Έξυπνες Γέφυρες» έρχεται να καλύψει για πρώτη φορά.
Το χρέος που άφησε πίσω η μεταπολεμική ανοικοδόμηση
Το πρόγραμμα «Έξυπνες Γέφυρες» χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του NextGenerationEU, στο πλαίσιο του «Ελλάδα 2.0», και υλοποιείται από το ΤΕΕ με την ευθύνη του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών. Ο Αναπληρωτής Περιφερειάρχης Πελοποννήσου Χρήστος Λαμπρόπουλος υπογράμμισε ότι η Περιφέρεια δεν επιβαρύνεται οικονομικά καθώς πρόκειται για ευρωπαϊκά κονδύλια. Πέρα από την οικονομική διάσταση, το πρόγραμμα παράγει κάτι σπανιότερο: αξιόπιστα δεδομένα για υποδομές που ώς τώρα δεν είχαν ούτε αξιόπιστο αρχείο.
Ο Κοσμάς Φέσσας, Διευθύνων Σύμβουλος της OSMOS HELLAS και κοινός εκπρόσωπος της αναδόχου σύμπραξης OSMOS HELLAS-Vodafone/Panafon, σημείωσε ότι ευρωπαϊκές χώρες ήδη προετοιμάζουν διαγωνισμούς με βάση τις προδιαγραφές και την εμπειρία του ελληνικού έργου. Ένα εγχείρημα που ξεκίνησε από το αδιερεύνητο γίνεται σημείο αναφοράς. Ο Βασίλειος Μπαρδάκης (ΕΜΠΛΕΚΤΟΝ Σύμβουλοι Μηχανικοί) επανέφερε το αίτημα για Εθνικό Μητρώο Υποδομών: καταγραφή όλων των τεχνικών στοιχείων κάθε γέφυρας, ανοιχτή πρόσβαση στους αρμόδιους μηχανικούς, τέλος στις εκκρεμότητες δεκαετιών.
Για τις υπόλοιπες 29 γέφυρες της Πελοποννήσου εκτός της τρέχουσας φάσης, το ερώτημα δεν είναι θεωρητικό: πότε θα εγκατασταθεί το σύστημα παρακολούθησης, και σε ποια κατάσταση θα τις βρει.
