Μια ανησυχητική περιβαλλοντική εξέλιξη καταγράφεται στα ορεινά της Πελοποννήσου, όπου μεγάλα τμήματα ελατοδασών παρουσιάζουν εκτεταμένη ξήρανση και θνησιμότητα, ακόμη και σε περιοχές που δεν έχουν πληγεί από πυρκαγιές.

Ο σιωπηλός θάνατος των ελάτων αναδεικνύεται μέσα από διεθνή δημοσιογραφική έρευνα που δημοσιεύει ο Guardian, βασισμένη σε επιτόπιες παρατηρήσεις και επιστημονικά δεδομένα Ελλήνων ειδικών, και φέρνει στο προσκήνιο τις σύνθετες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στα ελληνικά δάση.

Τα έλατα της νότιας Πελοποννήσου υπό πίεση

Το ελληνικό έλατο, βασικό στοιχείο των ορεινών οικοσυστημάτων της νότιας Πελοποννήσου, θεωρείται παραδοσιακά ένα από τα πιο ανθεκτικά δασικά είδη της χώρας. Αργής ανάπτυξης, με βαθύ ριζικό σύστημα και ικανότητα προσαρμογής σε δύσκολες συνθήκες, έχει επιβιώσει επί δεκαετίες σε περιβάλλοντα με ξηρασία, έντονο ανάγλυφο και περιοδικές φωτιές.

Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, η εικόνα αλλάζει δραματικά. Ολόκληρες πλαγιές αλλάζουν χρώμα, με το χαρακτηριστικό πράσινο των ελάτων να υποχωρεί και να αντικαθίσταται από αποχρώσεις του καφέ και του πορτοκαλί, ένδειξη εκτεταμένης νέκρωσης.

Δάση που χάνονται χωρίς να καούν

Κατά τη διάρκεια αυτοψιών για την αποτίμηση των επιπτώσεων δασικών πυρκαγιών, ερευνητές διαπίστωσαν ότι η καταστροφή δεν περιορίζεται στις καμένες εκτάσεις. Σε πολλές περιπτώσεις, μεγάλα τμήματα ελατοδασών είχαν ήδη νεκρωθεί, παρότι η φωτιά δεν τα είχε αγγίξει.

Σύμφωνα με επιστημονικές εκτιμήσεις, πρόκειται για εκατοντάδες εκτάρια δέντρων που χάθηκαν λόγω συνδυασμού παραγόντων, γεγονός που κινητοποίησε άμεσα τις αρμόδιες περιβαλλοντικές αρχές.

Γιατί δεν φταίνε μόνο οι πυρκαγιές

Αν και οι δασικές πυρκαγιές έχουν αφήσει βαρύ αποτύπωμα στη χώρα –με απώλειες περίπου 200.000 εκταρίων δασών την περίοδο 2001–2024– οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η σημερινή κρίση στα ελατοδάση της Πελοποννήσου δεν εξηγείται μόνο από τη φωτιά.

Καθοριστικό ρόλο παίζει η παρατεταμένη ξηρασία, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε μόνιμο χαρακτηριστικό του ελληνικού κλίματος. Παράλληλα, η μείωση των χιονοπτώσεων στερεί από τα ορεινά δάση μια κρίσιμη πηγή αργής και σταθερής υγρασίας. Μελέτες καταγράφουν απώλεια κατά μέσο όρο 1,5 ημέρας χιονιού ανά έτος τις τελευταίες δεκαετίες, εξέλιξη με σοβαρές συνέπειες για τα δασικά οικοσυστήματα.

Τα σκαθάρια φλοιού και η αλυσιδωτή κατάρρευση

Η εξασθένηση των ελάτων δημιουργεί ιδανικές συνθήκες για την εξάπλωση των σκαθαριών του φλοιού, εντόμων που εγκαθίστανται κάτω από τον φλοιό των δέντρων και διακόπτουν τη μεταφορά νερού και θρεπτικών ουσιών.

Όταν οι πληθυσμοί τους αυξάνονται ανεξέλεγκτα, το φαινόμενο αποκτά επιδημικές διαστάσεις, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την αναχαίτισή του. Παρόμοιες εικόνες έχουν ήδη καταγραφεί σε χώρες της νότιας και κεντρικής Ευρώπης, γεγονός που ενισχύει την εκτίμηση ότι πρόκειται για ευρύτερη οικολογική μεταβολή, συνδεδεμένη άμεσα με την κλιματική κρίση.

Αργή αναγέννηση και κρίσιμες αποφάσεις

Παρά τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα μεσογειακά οικοσυστήματα διαθέτουν μηχανισμούς φυσικής αναγέννησης. Ωστόσο, η αποκατάσταση των ελατοδασών δεν είναι άμεση και μπορεί να απαιτήσει τέσσερα έως πέντε χρόνια, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει ουσιαστική υποστήριξη.

Το κρίσιμο ερώτημα πλέον αφορά τη διαθεσιμότητα πόρων και την εφαρμογή στοχευμένων μέτρων. Εκτιμήσεις από τις δασικές υπηρεσίες βρίσκονται σε εξέλιξη, όμως οι ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς συντονισμένη δράση, παρόμοια φαινόμενα θα γίνουν συχνότερα και εντονότερα.