Αν νομίζετε ότι οι καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες είναι κάτι σπάνιο και εξωτικό, τα δεδομένα διαφωνούν μαζί σας. Και όσοι γνωρίζουν, δεν εκπλήσσονται καθόλου: οι καρχαρίες κολυμπούν στη Μεσόγειο εδώ και εκατομμύρια χρόνια και η Πελοπόννησος, με τους πολλούς κόλπους και τα ανοιχτά νερά της, δεν αποτελεί εξαίρεση.

Ο διαδραστικός χάρτης καταγραφών της πρωτοβουλίας Sharks in Greece, που συγκεντρώνει αναφορές από ψαράδες, δύτες, ερευνητές και πολίτες σε όλη την Ελλάδα, αποτυπώνει με εντυπωσιακή πυκνότητα την παρουσία καρχαριών στα νερά γύρω από την Πελοπόννησο. Οι καταγραφές εκτείνονται από τη δεκαετία του 1960 έως τις μέρες μας και αφορούν πάνω από έντεκα διαφορετικά είδη.

Πού εμφανίζονται οι καρχαρίες στην Πελοπόννησο

Η πρώτη εικόνα που δίνει ο χάρτης είναι αυτή: δεν υπάρχει μια μεμονωμένη περιοχή υψηλής συγκέντρωσης, αλλά παρουσία διάχυτη σε σχεδόν ολόκληρη την περίμετρο της χερσονήσου. Από τα ανατολικά και τον Σαρωνικό μέχρι το ανοιχτό Ιόνιο και τα νότια ακρωτήρια, η παρουσία καρχαριών στην Πελοπόννησο αποδεικνύεται γεωγραφικά εκτεταμένη.

Ανατολική & Βόρεια Πελοπόννησος

Στον Αργολικό Κόλπο, ορισμένες από τις πιο πρόσφατες καταγραφές γαλάζιου καρχαρία στην Ελλάδα προέρχονται από τις ακτές της Αργολίδας και της Κορινθίας που βρέχονται από τον Σαρωνικό. Στον Κορινθιακό Κόλπο, οι καταγραφές καλύπτουν μια μεγάλη χρονική περίοδο και εκτείνονται σε πολλά σημεία της παράκτιας ζώνης:

• Ναύπλιο
• Κιβέρι
• Άστρος
• Πόρτο Χέλι
• Επίδαυρος
• Κόρφος
• Κεχριές
• Ίσθμια
• Λουτράκι
• Κόρινθος
• Τυρός
• Πούλιθρα

Δυτική Πελοπόννησος & Ιόνιο Πέλαγος

Στα δυτικά, το Ιόνιο Πέλαγος εμφανίζεται εξίσου πλούσιο σε καταγραφές. Η Πάτρα, το Ρίο-Αντίρριο, η Κυλλήνη και το Κατάκολο φιλοξενούν καταγεγραμμένες εμφανίσεις, ενώ και η Κυπαρισσία εμφανίζεται στο χάρτη. Οι ανοιχτές θάλασσες του Ιονίου, ειδικά ανοιχτά της Ηλείας και της Μεσσηνίας, αποτελούν προτιμώμενη «διαδρομή» για πελαγικά είδη όπως ο ρυγχοκαρχαρίας και ο γαλάζιος καρχαρίας.

Μεσσηνιακός, Λακωνικός & Νότια Ακτή

Στα νότια, τόσο ο Μεσσηνιακός όσο και ο Λακωνικός Κόλπος εμφανίζουν αξιόλογο αριθμό θεάσεων, ενώ η Ελαφόνησος και το Γύθειο αποτελούν μερικές από τις πιο απομακρυσμένες και εντυπωσιακές τοποθεσίες στον χάρτη.

• Πύλος
• Καλαμάτα
• Μεθώνη
• Φιλιατρά
• Γύθειο
• Ελαφόνησος
• Νεάπολη Βοιών
• Μολάοι

Ποια είδη καρχαριών έχουν καταγραφεί στην Πελοπόννησο

Ο κατάλογος των ειδών που έχουν επιβεβαιωθεί στα νερά γύρω από την Πελοπόννησο είναι εντυπωσιακά πλούσιος. Ανάμεσα σε πάνω από 30 είδη που καταγράφονται συνολικά στις ελληνικές θάλασσες, τα παρακάτω έχουν εντοπιστεί επανειλημμένα στην περιοχή:

1. Γαλάζιος Καρχαρίας – Prionace glauca
2. Ρυγχοκαρχαρίας (Μάκο) – Isurus oxyrinchus
3. Εξαβράγχιος Καρχαρίας – Hexanchus griseus
4. Λευκός Καρχαρίας – Carcharodon carcharias
5. Προσκυνητής – Cetorhinus maximus
6. Καρχαρίας Αλεπού – Alopias vulpinus
7. Μεγαλομάτης Αλωπίας – Alopias superciliosus
8. Γκριζογαλέος – Mustelus mustelus
9. Αχινόγατος – Oxynotus centrina
10. Σκυλοψαράκι – Scyliorhinus canicula
11. Καρχαρίνος βραχύουρος – Carcharhinus brachyurus

Τα είδη που ξεχωρίζουν σε συχνότητα εμφάνισης και στην Πελοπόννησο είναι τρία: ο γαλάζιος καρχαρίας, ο ρυγχοκαρχαρίας και ο εξαβράγχιος καρχαρίας. Πρόκειται για είδη που επαναλαμβάνονται σε καταγραφές διαφορετικών κόλπων και εποχών, αντικατοπτρίζοντας την πανελλαδική εικόνα.

Οι εμφανίσεις που ξεχωρίζουν

Μέσα σε δεκάδες κοινές κατά τ’ άλλα αναφορές, μερικές θεάσεις έχουν αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στα αρχεία.

Πάτρα, 4 Ιουνίου 1962

Ένας λευκός καρχαρίας μήκους 4,8 μέτρων και βάρους περίπου δύο τόνων καταγράφηκε στην Πάτρα — ένα από τα μεγαλύτερα άτομα Carcharodon carcharias που έχουν τεκμηριωθεί ποτέ στα ελληνικά νερά. Η καταγραφή παραμένει σημείο αναφοράς για κάθε μελετητή της θαλάσσιας βιοποικιλότητας της Μεσογείου.

Γύθειο – Πύλος: ο μεγαλύτερος καρχαρίας της Μεσογείου

Ο Προσκυνητής (Cetorhinus maximus) — το μεγαλύτερο ψάρι της Μεσογείου — έχει εμφανιστεί τόσο στο Γύθειο (με καταγεγραμμένο άτομο περίπου πέντε μέτρων) όσο και στην Πύλο. Παρά τις εντυπωσιακές του διαστάσεις, πρόκειται για αβλαβές για τον άνθρωπο είδος που τρέφεται αποκλειστικά με πλαγκτόν.

Παράλληλα, αρκετοί μεγάλοι εξαβράγχιοι καρχαρίες και ρυγχοκαρχαρίες έχουν εντοπιστεί σε διάφορες περιοχές της χερσονήσου, επιβεβαιώνοντας ότι τα πελαγικά αυτά είδη διασχίζουν τακτικά τα νερά της Πελοποννήσου.

Τι λένε τα δεδομένα και τι δεν λένε

Ο χάρτης καταγραφών του Sharks in Greece είναι ένα εργαλείο αναφορών, όχι ένα επιστημονικό πληθυσμιακό μοντέλο. Δεν μπορεί κανείς να συμπεράνει από αυτόν πόσοι καρχαρίες ζουν σε κάθε περιοχή. Αυτό που αποδεικνύει όμως είναι αδιαμφισβήτητο: αρκετά διαφορετικά είδη συνεχίζουν να εμφανίζονται στις θάλασσες που πλαισιώνουν την Πελοπόννησο, και αυτό δεν αποτελεί νέο φαινόμενο.

Από την εποχή που ο Αριστοτέλης κατέγραφε τις παρατηρήσεις του για τη ζωή στη θάλασσα, οι καρχαρίες υπήρχαν ήδη στα ελληνικά νερά. Σήμερα, τα στοιχεία δείχνουν ότι η παρουσία τους παραμένει αλλά με αριθμούς μειωμένους. Στη Μεσόγειο εκτιμάται ότι οι πληθυσμοί καρχαριών έχουν συρρικνωθεί κατά ποσοστό που ξεπερνά το 50% τις τελευταίες δεκαετίες,κυρίως λόγω της αλιείας, των αλιευτικών διχτύων και, σε μικρότερο βαθμό, της κλιματικής αλλαγής.

Πόσο συχνά βλέπουμε καρχαρίες στις ελληνικές θάλασσες;

Για τον μέσο λουόμενο ή παραθεριστή, η θέαση ενός καρχαρία παραμένει εξαιρετικά απίθανη. Η συντριπτική πλειονότητα των θεάσεων καρχαριών στην Ελλάδα καταγράφεται μέσω της αλιείας, και όχι από παραλίες ή κολυμπιστές. Σε σύγκριση με άλλες μεσογειακές χώρες, όπως η Ισπανία, όπου οι εμφανίσεις σε ρηχά νερά είναι συχνότερες, η Ελλάδα κινείται σε χαμηλά ποσοστά άμεσης επαφής.

Παρ’ όλα αυτά, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Θαλάσσιος Βιολόγος Χρήστος Τακλής: «οι εμφανίσεις είναι σπάνιες και γι’ αυτό ο κόσμος δεν ξέρει ότι οι καρχαρίες κολυμπούν πολύ πιο κοντά απ’ όσο νομίζουμε». Αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική πληροφορία που προκύπτει από το σύνολο των καταγραφών: η συνύπαρξη δεν είναι εξαίρεση, απλώς συνήθως μένει αόρατη.

Τι κάνω αν δω καρχαρία στη θάλασσα

Ακόμα κι αν η θεωρητική πιθανότητα επίθεσης είναι μικρή, καθότι η τελευταία θανατηφόρα επίθεση καρχαρία στην Ελλάδα σημειώθηκε το 1981, αξίζει να ξέρετε πώς να ανταποκριθείτε σε μια τέτοια συνάντηση.

Τι κάνετε:

• Διατηρήστε την ψυχραιμία σας. Ο πανικός είναι ο χειρότερος σύμμαχός σας.
• Κρατήστε τον καρχαρία στο οπτικό σας πεδίο ανά πάσα στιγμή — μην του γυρίσετε ποτέ την πλάτη.
• Απομακρυνθείτε αργά και σταθερά χωρίς απότομες κινήσεις. Αν πλησιάσει υπερβολικά, μια ήρεμη ώθηση από τη ρώγχη του αρκεί για να κρατήσετε αποστάσεις.

Τι αποφεύγετε:

• Μην πετάτε αντικείμενα, μην επιχειρείτε να τον πιάσετε και μην κινείστε απότομα.
• Αν έχετε ψάρια πάνω σας ή κοντά σας, αυτό αυξάνει πολύ τις πιθανότητες να σας πλησιάσει, απομακρύνετέ τα ή βγείτε από το νερό.

Μια θάλασσα ζωντανή και εύθραυστη

Ο χάρτης των καρχαριών στην Πελοπόννησο δεν είναι χάρτης απειλής. Είναι χάρτης βιοποικιλότητας. Αποδεικνύει ότι τα νερά από τον Πατραϊκό μέχρι τον Λακωνικό Κόλπο, από τον Αργολικό μέχρι το ανοιχτό Ιόνιο, παραμένουν αρκετά ζωντανά ώστε να φιλοξενούν ακόμα κορυφαίους θηρευτές. Αυτή η παρουσία δεν είναι δεδομένη.

Οι θαλάσσιοι βιολόγοι υπογραμμίζουν ότι τα τελευταία 30 χρόνια έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες για την προστασία των καρχαριών στη Μεσόγειο, αλλά ο δρόμος είναι ακόμα μακρύς. Η συνειδητοποίηση ότι τα θαλάσσια αυτά ζώα αποτελούν μέρος του ίδιου οικοσυστήματος που χαρίζει στην Ελλάδα την ομορφιά των θαλασσών της είναι ίσως το πρώτο βήμα.