Στις 29 Μαίου 1453, δηλαδή εδώ και 573 χρόνια, η Κωνσταντινούπολη, η βασιλίδα των πόλεων και η πρωτεύουσα του Βυζαντίου, καταλήφθηκε από τους Τούρκους και τον Μωάμεθ το Β΄, τον ονομαζόμενο για τούτο και πορθητή. Αυτό το γεγονός ήταν συντριπτικό για τον Ελληνισμό και η σημασία του είχε παγκόσμια, οικονομική, πολιτιστική και γεωπολιτική διάσταση.
Του Παναγιώτη Νίκα
«Ήτανε θέλημα Θεού η Πόλις να τουρκέψει»; ΄Ετσι, απλοϊκά διατυπώνεται από τον λαϊκό ποιητή, μαζί με τους πολλούς θρύλους και τους μύθους που ακολούθησαν το τραγικό γεγονός και επιχείρησαν να απαλύνουν τον πόνο, να εξηγήσουν, να δώσουν ελπίδα, να τονώσουν το φρόνημα στον υπόδουλο λαό μας.
Σε καμία περίπτωση, βέβαια. Η άλωση της Πόλης ήταν το αποτέλεσμα πολλών αρνητικών καταστάσεων και συνδέεται με συγκεκριμένες και πραγματικές αιτίες, που πρέπει να αποτελούν διδάγματα και για τον κάθε λαό. Αυτό ιδιαίτερα ισχύει για μας τους ΄Ελληνες, που συνηθίζουμε να αποδίδουμε την καταστροφή και τις αποτυχίες μας στους άλλους, τους ξένους, σε απροσδιόριστες δυνάμεις και ποτέ στον εαυτό μας, την ηγεσία και τις επιλογές μας.
Η άλωση της Πόλης, λοιπόν, είναι το συντριπτικό για τον Ελληνισμό αποτέλεσμα της οικονομικής κατάρρευσης του Βυζαντινού κράτους, της δημογραφικής συρρίκνωσης, της εγκατάλειψης της υπαίθρου και της αποδυνάμωσης του στρατού, με την κατάργηση του ναυτικού και την αποφυγή της στράτευσης. Επιπλέον, η οικονομική εξαθλίωση των λαϊκών στρωμάτων, με την υπερφορολόγηση και τη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας στα χέρια των λίγων, των «δυνατών», όπως τους ονόμαζαν, μαζί με την απόδοση φορολογικής ασυλίας σε ξένους, οδήγησαν στην αδιαφορία των πολλών για τις κοινές αξίες και αγαθά.
Κυρίως, όμως, η εμφύλια, η χρόνια και η σκληρή διαμάχη «ενωτικών» και «ανθενωτικών», με πρόσχημα τα θρησκευτικά θέματα και με πραγματική αιτία την απληστία για την εξουσία, με κάθε τρόπο και κόστος, οδήγησε στην τραγωδία της άλωσης και του Ελληνισμού.
Η κυριαρχία των Τούρκων στην ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια, το τέλος του μεσαίωνα, η Αναγέννηση και η άνθιση του ανθρωπισμού στην Ευρώπη, με τη συμβολή και των μορφωμένων «ενωτικών» που μαζικά μετανάστευσαν στη Δύση, συνδέονται άμεσα με το συγκεκριμένο και τραγικό γεγονός της άλωσης, που όμως οδήγησε στην έναρξη μιας άλλης εποχής.
Η κατάληψη της Πόλης των πόλεων λειτούργησε και λειτουργεί σαν «μια πινέζα στην καρδιά» για τον Ελληνισμό και συντηρείται με τα μοιρολόγια, τους μύθους και τους θρύλους για τον «μαρμαρωμένο Βασιλιά», την «Κερκόπορτα», την «μυστική πύλη», αλλά και από αριστουργήματα σύγχρονων λογοτεχνών, όπως ο Παλαμάς, ο Τερζάκης, ο Σεφέρης και πολλοί άλλοι. Δεν υπάρχει ΄Ελληνας που να επισκέπτεται την Πόλη και να μη συγκινείται από την Αγία Σοφία και από την συναίσθηση των παθών και της ιστορίας μας.
Συμπερασματικά, δεν «ήτανε θέλημα Θεού η πόλη να τουρκέψει». Ο αποκλειστικός υπεύθυνος είναι ο ανθρώπινος παράγοντας και οι τραγικές επιλογές της ηγεσίας, που οδήγησαν στην κατάπτωση της βυζαντινής κοινωνίας και τελικά στην κατάληψη της Πόλης και τη γενική υποδούλωση του Ελληνισμού για αιώνες. Η ανησυχητική διαπίστωση είναι πως και σήμερα το έντονο δημογραφικό μας πρόβλημα, η εγκατάλειψη της υπαίθρου, ο λαϊκισμός και ο κίβδηλος πατριωτισμός, που συχνά χρησιμοποιούνται ως όπλα για την αναρρίχηση στην εξουσία, δεν προοιωνίζονται θετικές εξελίξεις για το μέλλον μας. Φυσικά και έχουμε χρέος να θυμόμαστε, να γεμίζουμε από συγκίνηση για την Πόλη και τα πάθια του Ελληνισμού, κυρίως όμως να μην επαναλαμβάνουμε τα ίδια λάθη και μάλιστα σε μια εποχή πολέμων, διεθνών προβλημάτων, προκλήσεων και γεωπολιτικών ανακατατάξεων. Για να αποφύγουμε κι άλλες τραγωδίες!
