Το τελευταίο διάστημα, ο δημόσιος διάλογος γύρω από την απαγόρευση των social media στους εφήβους εντείνεται σε παγκόσμιο επίπεδο. Χώρες όπως η Αυστραλία έχουν ήδη κάνει το πρώτο βήμα, ενώ αντίστοιχα μέτρα ανακοινώθηκαν χθες και για την Ελλάδα. Η αφορμή είναι τραγική και αδιαμφισβήτητη: υποθέσεις όπως της 14χρονης Μόλι Ράσελ που συγκλόνισε τον κόσμο, ή της Τέιλορ Λιτλ που παγιδεύτηκε στα δίχτυα του ψηφιακού εθισμού από τα 12 της, αναδεικνύουν τη σκοτεινή όψη των κοινωνικών δικτύων.
Η λογική των κυβερνήσεων φαντάζει απλή: εφόσον οι πλατφόρμες αυτές βλάπτουν, ο περιορισμός της πρόσβασης είναι η προφανής λύση. Ωστόσο, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Λέστερ, Jeremy Howick, μέσα από ανάλυσή του στο The Conversation, έρχεται να ανατρέψει αυτό το αφήγημα, εξηγώντας γιατί οι νομικές απαγορεύσεις στον ψηφιακό κόσμο είναι πρακτικά ανεδαφικές.
Τα «παραθυράκια» και η τεχνολογική υπεροχή των νέων
Ιστορικά, οι απαγορεύσεις σε ηλικιακές ομάδες –όπως συμβαίνει για παράδειγμα με την κατανάλωση αλκοόλ– σπάνια επιφέρουν το απόλυτο αποτέλεσμα. Στον ψηφιακό κόσμο, το εμπόδιο εφαρμογής τέτοιων νόμων γιγαντώνεται, καθώς οι έφηβοι είναι κατά κανόνα πολύ πιο εξοικειωμένοι με την τεχνολογία από τους ενήλικες που καλούνται να την επιβλέψουν.
- Χρήση VPN: Οι νεαροί χρήστες μπορούν εύκολα να «καμουφλάρουν» την τοποθεσία και την ταυτότητά τους.
- Παράκαμψη ηλικιακών ορίων: Η δημιουργία ψεύτικων λογαριασμών αποτελεί ήδη ρουτίνα.
- Το παράδοξο του εθισμού: Τα παιδιά που αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη εξάρτηση, είναι εκείνα που θα αναζητήσουν –και θα βρουν– τα πιο ευφάνταστα τεχνολογικά «παραθυράκια».
Το αποτέλεσμα; Η νομοθεσία για τα social media κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα νομικό κενό γράμμα, χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα ελέγχου.
Το «τυφλό σημείο»
Ακόμα κι αν υποθέσουμε ότι ένα τεχνολογικό «τείχος» θα μπορούσε να μπλοκάρει πλήρως τα κοινωνικά δίκτυα, το πρόβλημα δεν θα λυνόταν. Ο καθηγητής Howick τονίζει ότι τα social media δεν λειτουργούν στο κενό. Το πραγματικό πρόβλημα ριζώνει στη συσκευή που τα φιλοξενεί: το έξυπνο κινητό.
Τα σύγχρονα smartphones δεν κατασκευάζονται απλώς για να διευκολύνουν την επικοινωνία. Ο σχεδιασμός τους βασίζεται στη συνεχή διεκδίκηση της προσοχής του χρήστη. Οι ειδοποιήσεις (push notifications), η ατελείωτη ροή πληροφοριών και οι μηχανισμοί στιγμιαίας επιβράβευσης (ντοπαμίνη) αποτελούν εγγενή χαρακτηριστικά των συσκευών. Η εκτεταμένη χρήση τους συνδέεται ερευνητικά με:
- Σοβαρές διαταραχές ύπνου.
- Αυξημένα επίπεδα άγχους και μοναξιάς.
- Μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης.
- Σωματικά προβλήματα, όπως χρόνιους πόνους στον αυχένα.
Εάν κλείσει το TikTok ή το Instagram, οι έφηβοι απλώς θα στραφούν σε άλλες μορφές αδιάκοπης ψηφιακής κατανάλωσης, όπως τα online παιχνίδια ή οι εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων.
Το παράδοξο της ψηφιακής κοινωνίας
Η πλήρης αποχή από τις οθόνες φαντάζει ουτοπική, καθώς ολόκληρη η δομή της σύγχρονης κοινωνίας βασίζεται στη συνδεσιμότητα. Το σχολικό υλικό, οι εξωσχολικές δραστηριότητες, οι συγκοινωνίες, ακόμη και οι τραπεζικές συναλλαγές, απαιτούν την ύπαρξη ενός smartphone.
Όταν η καθημερινότητα προϋποθέτει τη χρήση κινητού, ο αφορισμός μιας συγκεκριμένης κατηγορίας εφαρμογών αποτελεί απλώς μια «επίδειξη ενδιαφέροντος» από την πλευρά της πολιτείας και όχι μια βιώσιμη λύση.
Ολιστικές λύσεις αντί για «συμβολικές» απαγορεύσεις
Για να προστατευθεί ουσιαστικά η ψυχική υγεία των παιδιών, ο Howick προτείνει μια συνολική αλλαγή πλεύσης. Τα ημίμετρα δεν αρκούν απέναντι σε ένα δομικό πρόβλημα του σύγχρονου τρόπου ζωής. Οι πραγματικές παρεμβάσεις περιλαμβάνουν:
- Καθυστέρηση κτήσης smartphone: Οι γονείς θα πρέπει να εξοπλίζουν τα μικρότερα παιδιά με απλές συσκευές (dumbphones) που προσφέρουν μόνο κλήσεις και μηνύματα, καθυστερώντας την αγορά συσκευών με πρόσβαση στο διαδίκτυο.
- Νομοθεσία στον σχεδιασμό των Apps: Αντί να απαγορευτεί η πρόσβαση, να υποχρεωθούν οι εταιρείες να αφαιρέσουν τα εξόφθαλμα εθιστικά χαρακτηριστικά (όπως το infinite scroll) από όλες τις εφαρμογές.
- Απεξάρτηση των βασικών υπηρεσιών: Επανασχεδιασμός της εκπαίδευσης και των κρατικών υποδομών, ώστε να μην προϋποθέτουν αναγκαστικά τη διαρκή ψηφιακή διασύνδεση των πολιτών.
