Η πρώτη επίσημη καύση νεκρού στην νεότερη Ελλάδα πραγματοποιήθηκε στις 30 Σεπτεμβρίου 2019, στο νέο τότε αποτεφρωτήριο της Ριτσώνας Ευβοίας, το πρώτο που λειτούργησε στη χώρα.

Από εκείνη την ημέρα ξεκίνησε η λειτουργία της μονάδας και μέσα στις πρώτες εβδομάδες είχαν ήδη γίνει αρκετές αποτεφρώσεις. Στην αρχαία Ελλάδα η καύση νεκρών ήταν ήδη καθιερωμένη πρακτική σε πολλές περιοχές και εποχές.

Η πρώτη συστηματική χρήση της καύσης εμφανίζεται ήδη από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (Μυκηναϊκή περίοδος, 12ος αιώνας π.Χ.) Χάνια Μυκηνών.

Δεν ήταν ο κανόνας, αλλά υπήρχαν τάφοι με καμένα οστά, κυρίως σε πολεμιστές.

Στην Ομηρική εποχή (8ος αιώνας π.Χ.) η καύση είναι η τυπική ηρωική ταφή.

Ο Πάτροκλος και ο Αχιλλέας καίγονται σε μεγάλες πυρές στην Ιλιάδα.

Στην Κλασική Αθήνα η καύση ήταν πολύ συνηθισμένη, ειδικά για τους πεσόντες στον πόλεμο. Τα οστά συλλέγονταν και τοποθετούνταν σε λάρνακες.

Η πρώτη σαφής αρχαιολογική τεκμηρίωση καύσης νεκρών στον ελλαδικό χώρο χρονολογείται περίπου στον 12ο αιώνα π.Χ., στην Υπομυκηναϊκή περίοδο μερικά χιλιόμετρα έξω από το κάστρο των Μυκηνών με κατεύθυνση προς το Άργος, στην περιοχή «Χάνια».

Είναι η εποχή όπου η καύση αρχίζει να γίνεται πιο συχνή, ιδιαίτερα στην Αττική.

Περιοχές όπου ήταν πιο συνηθισμένη:

• Αθήνα: πολύ διαδεδομένη από τον 11ο αιώνα π.Χ.
• Εύβοια (Λευκαντί): σημαντικά ευρήματα καύσεων.
• Μακεδονία και Θράκη: εμφανίζεται αργότερα, αλλά με ιδιαίτερη ένταση σε ορισμένες φυλές.
• Σπάρτη: προτιμούσε την ταφή, όχι την καύση.

Η τελετουργία της καύσης

Πριν χαράξει και αφού οι νεκροί έχουν ήδη πλυθεί με ζεστό νερό, αλειφθεί με αρωματικά έλαια και τυλιχτεί σε καθαρά υφάσματα, βρίσκονται ακόμα μέσα στο δώμα, όπου οι πιο κοντινοί τους συγγενείς και σύντροφοι έχουν περάσει τη νύχτα θρηνώντας.

Ήδη πιο πέρα έχουν συγκεντρωθεί ξύλα: δρυς για δύναμη, πεύκα για φλόγα, κέδρους για άρωμα. Η πυρά χτίζεται σταυρωτά στρώμα-στρώμα, σε κάποιες περιπτώσεις με επτά σειρές ξύλων. Στην κορυφή αφήνουν χώρο για τους νεκρούς. Γύρω, τοποθετούνται προσφορές:

όπλα, κύπελλα, υφάσματα, μικρά αντικείμενα που τον συνόδευαν στη ζωή, δακρυδόχοι κ.α. Δεν προορίζονται για χρήση στον Άδη, απλά αποτελούν σύμβολα τιμής και μνήμης.

Μέσα σε νεκρική σιγή, όταν όλα είναι έτοιμα, τοποθετούνται πάνω στα ξύλα οι νεκροί με το πρόσωπο στραμμένο προς τον ουρανό. Οι παριστάμενοι στέκουν όρθιοι σε κύκλο γύρω από την πυρά. Η σιωπή είναι μέρος της τελετής.

Ειδικά, όταν πρόκειται για πολεμιστές, αφήνουν στο στήθος τους ένα κλαδί ελιάς, ως σύμβολο ειρήνης.

Όλα πλέον είναι έτοιμα για την «αποθέωση». Ο αρχηγός του στρατού ή ο πιο στενός φίλος του νεκρού παίρνει τη δάδα. Πριν την ακουμπήσει στα ξύλα, υψώνει τα χέρια και απευθύνει σύντομη προσευχή στους θεούς:

• δεχτούν τον ήρωα,
• να του δώσουν καλό πέρασμα,
• να μην περιπλανηθεί η ψυχή του.

Οι φλόγες υψώνονται και ο αέρας γεμίζει με το άρωμα των ρητινών.

Η καύση δεν είναι στιγμιαία. Κρατάει ώρες, ως την αυγή.

Οι άντρες στέκονται γύρω από την πυρά, ρίχνουν κρασί, λάδι και αρωματικά βότανα.

• Το κρασί είναι τιμή.
• Το λάδι δυναμώνει τη φλόγα.
• Τα βότανα καθαγιάζουν.
• Οι γυναίκες θρηνούν με ρυθμικά μοιρολόγια.
• Οι άντρες χτυπούν τα στήθη τους, σκίζουν τα ρούχα τους, όπως επιβάλλει το έθος.

Η φωτιά γίνεται το κέντρο του κόσμου για εκείνη τη νύχτα.

Αφού ολοκληρωθεί η καύση και σβήσει η φωτιά, ξεκινά η συλλογή των οστών με μεταλλικά εργαλεία για να ξεχωρίσουν τα λευκά, καθαρά οστά από τη στάχτη.

Στην συνέχεια τα οστά τοποθετούνται σε λάρνακα χρυσή, χάλκινη ή πήλινη, ανάλογα με την τάξη και την τιμή του νεκρού.

Αφού ολοκληρωθεί η συλλογή των οστών, σκάβουν έναν λάκκο σε επιλεγμένο σημείο, όπου τοποθετούν μέσα την λάρνακα και πάνω της υψώνουν ένα τύμβος, ένα χωμάτινο ανάχωμα για θα θυμίζει στους ζωντανούς ότι εδώ αναπαύεται κάποιος άξιος. Στην κορυφή του τύμβου τοποθετούν μια στήλη. Η τελετή ολοκληρώνεται με θυσία ζώων και κοινό γεύμα — όχι γιορτή, αλλά δεσμό ανάμεσα στους ζωντανούς και τον νεκρό.

Από εκείνη τη στιγμή, ο νεκρός- οι νεκροί ανήκουν πλέον στη μνήμη, στη φήμη, στην ποίηση.

Η καύση ήταν το πέρασμα· ο τύμβος είναι το σημάδι· η αφήγηση είναι η αθανασία. Οι νεκροί περνούν έτσι από τον κόσμο των ανθρώπων στον κόσμο των σκιών, με τιμή, φως και φλόγα.

Η καύση στην Αργολίδα

Σύμφωνα με την αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αργολίδας. Ελένη Παλαιολόγου, σε ένα από τους δρόμους που οδηγούσαν από τις Μυκήνες στο Άργος στη θέση έχει αποκαλυφθεί σημαντική μυκηναϊκή οικία χτισμένη τον 13ο αι. π.Χ. η οποία αποτελείτο από ένα διώροφο σπίτι και δίπλα του ένα μνημειώδη ταφικό τύμβο με καύσεις νεκρών. Η οικία αυτή που είχε καεί κατά την αρχαιότητα, ξανακάηκε το καλοκαίρι του 2025 και πιθανόν να υπέστη και περισσότερες βλάβες και κατά την πυρόσβεσή της.

Σύμφωνα με την αρχαιολόγο, ο μνημειώδης τυφικός τύμβος είναι του 12ου αι π.Χ. με ταφές σε τεφροδόχα αγγεία.

Πρόκειται για ένα σημαντικό μνημείο που δεν έχει δοθεί μέχρι σήμερα η απαιτούμενη για το εύρημα σημασία. Το να το βρει κανείς είναι σχεδόν απίθανο, αφού ούτε η θέση είναι εύκολο να προσδιοριστεί, ούτε υπάρχει αρχαιολογική σήμανση που να οδηγεί σε αυτό το σημείο. (Φωτογραφία από το Google Earth).