Συμπληρώνονται φέτος 82 χρόνια από εκείνο το χιονισμένο Σαββατοκύριακο του 1944, που έμελλε να χαραχτεί ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη της Νότιας Κυνουρίας. Ήταν 29 και 30 Ιανουαρίου, ανήμερα της μεγάλης εορτής των Τριών Ιεραρχών, όταν ο Κοσμάς Αρκαδίας, το ιστορικό χωριό του Πάρνωνα, παραδόθηκε στις φλόγες από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής.
Η πυρπόληση του Κοσμά δεν ήταν ένα τυχαίο γεγονός, αλλά μια προμελετημένη πράξη αντιποίνων. Οι δυνάμεις της Βέρμαχτ, στοχεύοντας στην εξάλειψη των εστιών της Εθνικής Αντίστασης, εξαπέλυσαν μια μανιώδη επίθεση εναντίον του οικισμού, ο οποίος θεωρούνταν προπύργιο του ΕΛΑΣ και κρίσιμο πέρασμα ανεφοδιασμού των ανταρτών.
Η ιστορία ζωντανεύει μέσα από μια μαρτυρία
Τη φρίκη εκείνων των ημερών, αλλά και το πείσμα για επιβίωση, διασώζει με την αφήγησή της η κυρία Ελένη Σαράντη. Η μαρτυρία της, η οποία παραχωρήθηκε στον ερευνητή Παναγιώτη Κατσίκα στο πλαίσιο του έργου καταγραφής προφορικής ιστορίας Istorima, αποτελεί ένα ντοκουμέντο σπάνιας ιστορικής αξίας.
Μπορείτε να ακούσετε ολόκληρο το απόσπασμα της αφήγησης της Ελένης Σαράντη πατώντας εδώ.
Το χρονικό της καταστροφής
Σύμφωνα με την αφήγηση της κας Σαράντη, ο γερμανικός στρατός έκανε αισθητή την παρουσία του στην περιοχή λίγο πριν την καταστροφή. Περιγράφει με ανατριχιαστική λεπτομέρεια την παγερή πειθαρχία των στρατιωτών που περνούσαν μπροστά από το πατρικό της, κατευθυνόμενοι προς τα χωριά Κουνουπιά και Πελετά, χωρίς να ρίχνουν ούτε βλέμμα δεξιά ή αριστερά.
Το σκηνικό της καταστροφής στήθηκε μεθοδικά. Οι κατοχικές δυνάμεις, χρησιμοποιώντας ειδικά όργανα παρατήρησης («διόπτρες»), κατόπτευσαν την πλατεία του Κοσμά. Το χιόνι είχε καλύψει τα πάντα, αλλά οι καπνοί από τα μαγειρεία των ανταρτών πρόδωσαν την παρουσία τους κάτω από τα γυμνά πλατάνια.
Η επίθεση ήταν αιφνιδιαστική. Πολυβόλα θέρισαν την ησυχία του χωριού, τρέποντας τους αντάρτες σε φυγή και αφήνοντας τον άμαχο πληθυσμό στο έλεος των εισβολέων.
Η μάχη με τη φωτιά και το χιόνι
Μέσα στον πανικό, γράφτηκαν μικρές ιστορίες ηρωισμού. Ενώ η Ελένη Σαράντη είχε διαφύγει νωρίτερα στον Βρονταμά με τον παππού της, πίσω στο χωριό, οι γυναίκες της οικογένειας –η γιαγιά και η μητέρα της– έδωσαν μια άνιση μάχη για να σώσουν το βιος τους.
Οι Γερμανοί πυρπολούσαν αδιακρίτως σπίτια, αποθήκες και στάβλους. Το πατρικό της οικογένειας Σαράντη έγινε στόχος τρεις φορές. Η περιγραφή της αφηγήτριας συγκλονίζει: οι γυναίκες, μόλις απομακρύνονταν οι στρατιώτες, ανέβαιναν στην ταράτσα και χρησιμοποιούσαν το ίδιο το χιόνι ως πυροσβεστικό μέσο, πετώντας το μέσα στο φλεγόμενο κτίριο.
Ακόμη και όταν οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν ειδικά εμπρηστικά βλήματα στη σκεπή, η γιαγιά Παναγιώτα και η θεία της δεν το έβαλαν κάτω. Η σωτηρία του σπιτιού ήρθε κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή, όταν ήχησε η σάλπιγγα της γερμανικής αποχώρησης.
Ο τραγικός απολογισμός
Ο απολογισμός της ναζιστικής επιδρομής ήταν συντριπτικός. Από τα περίπου 500 σπίτια που αριθμούσε τότε ο Κοσμάς, ελάχιστα –περίπου 20 με 25– κατάφεραν να σταθούν όρθια μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων. Οι κατακτητές έφυγαν φορτώνοντας στα ζώα τους τα προϊόντα της λεηλασίας, αφήνοντας πίσω τους ένα χωριό-φάντασμα, θαμμένο στις στάχτες και το χιόνι.
Η μαρτυρία της Ελένης Σαράντη δεν είναι απλώς μια καταγραφή γεγονότων. Είναι η ζωντανή μνήμη ενός τόπου που πλήρωσε βαρύ φόρο αίματος και καταστροφής, υπενθυμίζοντας σε όλους μας το κόστος της ελευθερίας και τη φρίκη του πολέμου.
