Από πότε αρχίσαμε να επικοινωνούμε με λέξεις, συντάσσοντας πολύπλοκα νοήματα; Αυτό το αιώνιο ερώτημα για την εξέλιξη της ανθρώπινης γλώσσας αποτελούσε για δεκαετίες ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της παλαιοανθρωπολογίας. Μέχρι πρότινος, οι επιστήμονες πίστευαν ότι το μεγάλο «άλμα» της επικοινωνίας συνέβη πριν από περίπου 50.000 χρόνια, ταυτόχρονα με την έκρηξη της πολιτισμικής δημιουργίας.
Σήμερα, ωστόσο, τα γενετικά δεδομένα έρχονται να ανατρέψουν όλα όσα γνωρίζαμε.
Η γλώσσα δεν αφήνει απολιθώματα
Η δυσκολία στην ανίχνευση του πότε εμφανίστηκε η ανθρώπινη ομιλία έγκειται σε ένα απλό, αλλά ανυπέρβλητο εμπόδιο: οι λέξεις δεν απολιθώνονται.
Οι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει σε σπήλαια της Αφρικής εκπληκτικά ευρήματα, όπως σκαλισμένη ώχρα, περίτεχνα λίθινα εργαλεία και κοσμήματα από κοχύλια. Αυτά τα αντικείμενα υποδηλώνουν την ύπαρξη κοινωνικών κανόνων και κοινών νοημάτων, στοιχεία που σίγουρα απαιτούσαν κάποιου είδους συζήτηση για να μεταδοθούν από γενιά σε γενιά.
Όμως, ούτε τα αρχαία εργαλεία, ούτε τα απολιθωμένα οστά του Homo sapiens μπορούν να αποδείξουν την ύπαρξη συντακτικού, γραμματικής ή λεξιλογίου. Χωρίς την ύπαρξη γραπτών κειμένων, η ακριβής χρονολόγηση της γέννησης της γλώσσας παρέμενε πεδίο έντονων ακαδημαϊκών συγκρούσεων.
Το DNA λύνει τον γρίφο: Η ανατρεπτική έρευνα του MIT
Μια νέα επιστημονική προσέγγιση αλλάζει εντελώς τους όρους της συζήτησης. Σύμφωνα με μια εντυπωσιακή μελέτη που δημοσιεύτηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychology, με επικεφαλής τον καθηγητή Shigeru Miyagawa από το Τεχνολογικό Ινστιτούτο Μασαχουσέτης (MIT), η απάντηση δεν κρύβεται στο χώμα, αλλά στο DNA.
Οι ερευνητές εστίασαν στο βιολογικό υπόβαθρο της γλώσσας, αναζητώντας τα γενετικά ίχνη της γνωστικής μας ικανότητας. Το συμπέρασμά τους είναι κατηγορηματικό: Ο ανθρώπινος εγκέφαλος ήταν “καλωδιωμένος” για να μιλήσει τουλάχιστον 135.000 χρόνια πριν!
Το μυστικό κρύβεται στον μεγάλο πληθυσμιακό διαχωρισμό
Πώς το DNA αποκαλύπτει την καταγωγή της γλώσσας με τόση ακρίβεια; Η επιστημονική ομάδα του MIT βασίστηκε σε ένα κομβικό γεγονός της ανθρώπινης ιστορίας: τον μεγάλο πληθυσμιακό διαχωρισμό που συνέβη στην αφρικανική ήπειρο.
- Η διάσπαση: Γύρω στα 135.000 χρόνια πριν, οι πρώτοι πληθυσμοί Homo sapiens άρχισαν να διαχωρίζονται και να απομονώνονται.
- Η γενετική απόκλιση: Όταν οι ομάδες αυτές απομονώθηκαν, το γενετικό τους υλικό άρχισε να διαφοροποιείται, δημιουργώντας τα ξεχωριστά εξελικτικά κλαδιά που οδήγησαν στις μετέπειτα παγκόσμιες μεταναστεύσεις.
- Η κοινή συνισταμένη: Σήμερα, όλοι οι ανθρώπινοι πληθυσμοί στον πλανήτη —ανεξάρτητα από το πόσο απομονωμένοι βρέθηκαν— διαθέτουν την ίδια ακριβώς βιολογική ικανότητα να δομούν ιεραρχική γραμματική και να παράγουν νοήματα.
Η λογική είναι αμείλικτη: Εφόσον δεν υπάρχει καμία ανθρώπινη φυλή σήμερα χωρίς την έμφυτη ικανότητα της πολυπλοκότητας του λόγου, αυτό το βιολογικό χαρακτηριστικό πρέπει να προϋπήρχε του μεγάλου διαχωρισμού. Αν η γλώσσα αναπτυσσόταν αργότερα, οι διαφορετικοί πληθυσμοί θα είχαν αναπτύξει ριζικά διαφορετικά βιολογικά συστήματα επικοινωνίας.
Το «hardware» και το «software» της ομιλίας
Οι συγγραφείς της μελέτης φροντίζουν να διαχωρίσουν την ίδια τη βιολογία από τον πολιτισμό. Δεν ισχυρίζονται ότι οι πρόγονοί μας πριν από 135 χιλιετίες συζητούσαν με το σημερινό λεξιλόγιο.
Αντίθετα, αποδεικνύουν ότι ο εγκέφαλός τους διέθετε ήδη την απαραίτητη «αρχιτεκτονική» (το hardware) για να συνδυάζει κανόνες με νοήματα, δημιουργώντας άπειρες εκφράσεις από περιορισμένους ήχους. Ενώ πολλά ζώα εκπέμπουν σήματα κινδύνου ή χαράς, κανένα άλλο είδος δεν διαθέτει αυτόν τον μοναδικό μηχανισμό ευέλικτης επικοινωνίας.
Η γλωσσική ποικιλομορφία που βλέπουμε σήμερα (το software) χτίστηκε σταδιακά μέσα στους αιώνες, πατώντας όμως σε αυτά τα αρχέγονα, κοινά γενετικά θεμέλια. Το μόνο σίγουρο είναι πως η φωνή της ανθρωπότητας αντηχεί στον πλανήτη πολύ περισσότερο απ’ όσο τολμούσαμε να φανταστούμε.
