Η ελαιοκαλλιέργεια αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της αγροτικής οικονομίας για την Περιφέρεια Πελοποννήσου. Ωστόσο, η παραγωγή ελαιολάδου στη Μεσσηνία, οι απέραντοι ελαιώνες της Λακωνίας και οι παραδοσιακές καλλιέργειες στην Αργολίδα βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με έναν αόρατο, αλλά απόλυτα καταστροφικό εχθρό: την κλιματική αστάθεια.
Σύμφωνα με διεθνείς επιστήμονες, οι συχνοί καύσωνες, τα παρατεταμένα διαστήματα ξηρασίας και οι βίαιες βροχοπτώσεις διαταράσσουν τον ευαίσθητο κύκλο της ανθοφορίας, μειώνοντας δραματικά τις αποδόσεις. Τα ευρήματα της πρόσφατης έκθεσης «European State of the Climate 2025» του ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus και του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO) επιβεβαιώνουν αυτό που βιώνουν οι ντόπιοι παραγωγοί: το 2025 καταγράφεται ως μία από τις πιο ξηρές χρονιές για τη νότια Ευρώπη, με το 35% της ηπείρου να πλήττεται από ακραία γεωργική ξηρασία.
Μία μόνο ημέρα καύσωνα αρκεί
Είναι κοινή παραδοχή πως η ελιά είναι ένα ανθεκτικό δέντρο. Ωστόσο, οι μέσες θερμοκρασίες δεν λένε όλη την αλήθεια. Όπως εξηγεί ο Ιταλός αγροκλιματολόγος Marco Moriondo, ερευνητής στο Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας της Ιταλίας, στο Olive Oil Times, ο κίνδυνος κρύβεται στα βραχυπρόθεσμα ακραία φαινόμενα.
- Το κρίσιμο στάδιο της ανθοφορίας: «Μια μόνο ημέρα ακραίας ζέστης κατά τη διάρκεια της ανθοφορίας μπορεί να καταστρέψει ολόκληρη τη σοδειά», προειδοποιεί ο κ. Moriondo.
- Αποστείρωση γύρης: Οι υπερβολικά υψηλές θερμοκρασίες κατά την επικονίαση μπορούν να ξεράνουν τα άνθη και να αποστειρώσουν τη γύρη, αποτρέποντας την επιτυχή καρπόδεση.
«Ο καύσωνας δεν αποτελεί πλέον εξαίρεση, τον περιμένουμε και γνωρίζουμε ότι θα διαρκέσει», υπογραμμίζει, τονίζοντας ότι η αύξηση της θερμοκρασίας κατά 1,5 ή 2 βαθμούς συνοδεύεται πλέον από φαινόμενα που είναι πιο καταστροφικά από το ίδιο το μέσο θερμότερο κλίμα.
Όταν η βροχή γίνεται εχθρός
Το πρόβλημα στην Πελοπόννησο δεν εντοπίζεται μόνο στην έλλειψη νερού, αλλά και στον τρόπο που αυτό πέφτει. Οι παραγωγοί σε περιοχές με έντονο ανάγλυφο, όπως η Αρκαδία και η ορεινή Κορινθία, βλέπουν την ίδια ετήσια ποσότητα βροχής να συμπυκνώνεται σε ελάχιστες ημέρες.
Αυτό το φαινόμενο δημιουργεί αλυσιδωτά προβλήματα:
- Ασφυξία ριζικού συστήματος: Τα υπερχειλισμένα εδάφη μειώνουν το οξυγόνο, καταστρέφοντας τα λεπτά ριζικά τριχίδια, οδηγώντας σε κιτρίνισμα των φύλλων και πτώση των καρπών.
- Απώλεια γόνιμου εδάφους: Οι χείμαρροι απογυμνώνουν τις πλαγιές, αφήνοντας τις ρίζες εκτεθειμένες.
- Έξαρση ασθενειών: Η υπερβολική υγρασία μετά από ξαφνικές καταιγίδες ευνοεί την ανάπτυξη μυκητολογικών ασθενειών όπως το κυκλοκόνιο (κηλίδα του παγωνιού) και η σήψη των ριζών.
Οι ειδικοί συνιστούν τη διατήρηση μόνιμης εδαφοκάλυψης στους ελαιώνες. Τα «γυμνά», υπερβολικά οργωμένα εδάφη είναι πολύ πιο ευάλωτα στη διάβρωση σε σχέση με όσα διατηρούν φυσική βλάστηση.
Διαταραχή του βιολογικού ρολογιού
Ένα από τα πιο ανησυχητικά φαινόμενα που παρατηρούνται πλέον από την Ιβηρική έως τον Μοριά, είναι η αλλοίωση του βιολογικού κύκλου των δέντρων. Λόγω των ασυνήθιστα ήπιων χειμώνων, τα ελαιόδεντρα δεν πέφτουν σε “νάρκη”. Αντιθέτως, συνεχίζουν τη βλαστική τους δραστηριότητα.
Το γεγονός ότι το δέντρο δεν συμπληρώνει τις απαραίτητες «ώρες ψύχους» (chill hours) προκαλεί ακανόνιστη ανθοφορία και καθιστά τους νέους βλαστούς εξαιρετικά ευάλωτους σε όψιμους ανοιξιάτικους παγετούς. Επιπλέον, η κλιματική αστάθεια εντείνει την παρενιαυτοφορία (το φαινόμενο της βεντέμας), προκαλώντας βίαιες εναλλαγές ανάμεσα σε χρονιές υπερπαραγωγής και χρονιές πλήρους αφορίας.
Η ασπίδα για το μέλλον
Καθώς η ξηρασία παρατείνεται, η ανάγκη για νερό αναμένεται να αυξηθεί κατά 5% έως 27% τα επόμενα χρόνια, δημιουργώντας σκληρό ανταγωνισμό για τους υδάτινους πόρους μεταξύ της γεωργίας και των αστικών δικτύων. Οι ξηρικοί παραδοσιακοί ελαιώνες θεωρούνται οι πλέον ευάλωτοι.
Για την αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων, η αξιοποίηση ευρωπαϊκών και εθνικών πόρων είναι μονόδρομος. Το νέο ΕΣΠΑ Πελοπόννησος περιλαμβάνει στοχευμένα προγράμματα για την αναβάθμιση των αρδευτικών υποδομών και την ενσωμάτωση τεχνολογιών γεωργίας ακριβείας.
Είναι επιτακτική ανάγκη οι επιδοτήσεις αγροτών σε Μεσσηνία, Λακωνία και τους υπόλοιπους νομούς, να κατευθυνθούν στρατηγικά στη δημιουργία συστημάτων μικροάρδευσης (στάγδην) και εργαλείων παρακολούθησης της εδαφικής υγρασίας, ώστε να μην χάνεται ούτε σταγόνα πολύτιμου νερού.
Η ποιότητα στο μικροσκόπιο
Παρά το δυσοίωνο τοπίο, οι επιστήμονες ξεκαθαρίζουν ότι δεν πρέπει να επικρατεί καταστροφολογία. Η ελιά, άρρηκτα συνδεδεμένη με το μεσογειακό τοπίο, διαθέτει αξιοσημείωτη φυσική ανθεκτικότητα.
Το μεγάλο «στοίχημα» πλέον για τα ερευνητικά ιδρύματα είναι να μελετήσουν πώς ακριβώς το θερμικό στρες επηρεάζει τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και τη χημική σύσταση του ελαιολάδου. Η ποιότητα του έξτρα παρθένου ελαιολάδου της Πελοποννήσου είναι το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί του στις διεθνείς αγορές, και η προστασία αυτής της ποιότητας απαιτεί πλέον εγρήγορση, γνώση και άμεση προσαρμογή στα νέα κλιματικά δεδομένα.
