Ο όρος «Σκοτεινή Περίοδος» (περίπου 1100–800 π.Χ.) χρησιμοποιήθηκε παλιότερα για να περιγράψει την εποχή μετά την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων. Σήμερα οι αρχαιολόγοι προτιμούν τον όρο Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, γιατί η περίοδος δεν ήταν πραγματικά «σκοτεινή», απλά έχουμε λιγότερες γραπτές πηγές και λιγότερα μνημειακά κτίρια.
Τα μυκηναϊκά ανακτορικά κέντρα (Μυκήνες, Τίρυνθα, Πύλος κ.λπ.) καταρρέουν γύρω στο 1200 π.Χ. όμως ο πληθυσμός μειώνεται, αλλά δεν εξαφανίζεται και οι κοινότητες γίνονται μικρότερες, πιο αγροτικές, πιο τοπικές. Χάνεται όμως η γραφή, Γραμμική Β. Η κεραμική αλλάζει από Πρωτογεωμετρική σε Γεωμετρική.
Όλα αυτά είναι προϋπόθεση για την εμφάνιση των νέων κοινωνικών δομών οι οποίες τελικά οδηγούν στη γέννηση της πόλης-κράτους.
Στην Αργολίδα, η μετάβαση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα γιατί η περιοχή δεν ερημώνει. Αντίθετα, αναδιοργανώνεται.
Ο λόφος της Ασπίδας στο Άργος
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία για να καταλάβουμε αυτή τη μετάβαση είναι ο λόφος της Ασπίδας βρίσκεται ακριβώς δίπλα στη Λάρισα, το μεγάλο κάστρο του Άργους. Οι δύο λόφοι λειτουργούν σαν «δίδυμο» από την προϊστορία μέχρι τα ιστορικά χρόνια.
Στην Ασπίδα είναι η συνεχής κατοίκηση από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου και αυτό την καθιστά ως έναν από τους βασικούς οικιστικούς πυρήνες του Άργους μετά την πτώση των Μυκηναίων. Έχουν βρεθεί πρωτογεωμετρικά και γεωμετρικά νεκροταφεία, που δείχνουν ότι ο πληθυσμός όχι μόνο επιβιώνει αλλά και οργανώνεται. Μάλιστα οχυρώνεται με Πυργόσπιτα σε ελικοειδή μορφη διατεταγμένα ώστε ο εχθρός πέρα από τον επιβλητικό όγκο τους να βρίσκεται διαρκώς μεταξύ δύο πυρών.
Η κεραμική της Ασπίδας, η οποία είναι από τις καλύτερα μελετημένες στην Ελλάδα για αυτή την περίοδο, δείχνει μια κοινωνία που σταδιακά αποκτά πλούτο, τεχνική δεξιότητα και επαφές με άλλες περιοχές.
Ουσιαστικά είναι το εργαστήριο, η Ασπίδα, μέσω του οποίου το Άργος να ξαναγεννιέται μετά την κατάρρευση των ανακτόρων. Εκεί διαμορφώνεται η κοινότητα που αργότερα θα γίνει η ισχυρή πόλη-κράτος του 7ου–6ου αιώνα π.Χ.
Η Ασπίδα είναι πολύ σημαντική και ίσως η μοναδική πηγή για τη μελέτη της «Σκοτεινής Περιόδου».
Φανερώνει ότι η Αργολίδα δεν πέρασε σε πλήρη παρακμή, αλλά αποτελεί συνέχεια ανάμεσα στους Μυκηναίους και τους Γεωμετρικούς πληθυσμούς. Παράλληλα μας δίνει στοιχεία για τα ταφικά έθιμα, την κοινωνική ιεράρχηση και την οικονομία, όντας ένα από τα καλύτερα παραδείγματα πρώιμης αστικής συγκρότησης στην Ελλάδα.
Κάνοντας μια σύγκριση μεταξύ Άργους–Μυκηνών–Τίρυνθας στη μετάβαση από τη μυκηναϊκή εποχή, φαίνεται πώς τρεις γειτονικοί πυρήνες της Αργολίδας πέρασαν από την κατάρρευση των ανακτόρων στη διαμόρφωση νέων κοινοτήτων. Όμως μετά το 1200 π.Χ. τα μυκηναϊκά κέντρα της Αργολίδας δεν έχουν την ίδια μοίρα.
Η Μυκήνες και η Τίρυνθα ήταν ανακτορικά κέντρα. Το Άργος όχι και αυτό κάνει τη σύγκριση ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
Άργος – Μυκήνες – Τίρυνθα (1200–800 π.Χ.)
Στο Άργος (Ασπίδα και Λάρισσα), δεν υπάρχει ανάκτορο, επομένως δεν «καταρρέει» αλλά αναδιοργανώνεται οργανικά. Υπάρχει συνεχής κατοίκηση, σταδιακή αύξηση πληθυσμού και τα Πρωτογεωμετρικά–Γεωμετρικά νεκροταφεία στην Ασπίδα, αποτελούν ενδείξεις κοινωνικής διαστρωμάτωσης. Το Άργος καθίσταται το ισχυρότερο κέντρο της Αργολίδας από τον 8ο αιώνα και μετά
Στις Μυκήνες, το ανάκτορο καταστρέφεται, ο οικισμός συρρικνώνεται με μικρές ομάδες κατοίκων να παραμένουν γύρω από την ακρόπολη. Οι ταφές πλέον γίνονται σε απλούς λάκκους με λιγότερα πλούσια κτερίσματα. Οι Μυκήνες πλέον έχουν χάσει την πρωτοκαθεδρία και παραμένουν απλά ως σύμβολο μνήμης και πολεμικής ισχύος.
Στην Τίρυνθα το ανάκτορο επίσης παύει να λειτουργεί, αλλά ο οικισμός επιβιώνει καλύτερα από τις Μυκήνες με συνεχιζόμενη κατοίκηση μέσα και γύρω από τα κυκλώπεια τείχη. Οι πρωτογεωμετρικές ταφές μάλιστα δείχνουν σταθερή κοινότητα η οποία παραμένει σημαντικός οικισμός, αλλά όχι ηγεμονικός
Τι είναι όμως αυτό που κάνει το Άργος κατά την «σκοτεινή περίοδο» να ξεχωρίζει από τα άλλα δύο;
- Δεν είχε ανάκτορο, οπότε δεν είχε «κενό εξουσίας» Οι Μυκήνες και η Τίρυνθα ήταν ανακτορικά συστήματα. Όταν το ανάκτορο πέφτει, πέφτει και η διοίκηση, η οικονομία, η ιεραρχία. Το Άργος δεν είχε τέτοια συγκεντρωτική δομή, άρα η μετάβαση ήταν ομαλότερη.
- Η Ασπίδα γίνεται εργαστήριο κοινωνικής ανασυγκρότησης. Στον λόφο της Ασπίδας βλέπουμε, συνεχή κατοίκηση, εργαστήρια, ταφές που δείχνουν κοινωνική διαφοροποίηση, κεραμική υψηλής ποιότητας. Είναι ένα από τα καλύτερα παραδείγματα πρώιμης αστικής ανάπτυξης στην Ελλάδα.
- Το Άργος απορροφά και υπερβαίνει τα παλιά μυκηναϊκά κέντρα αφού από τον 9ο–8ο αιώνα, έχει μεγαλύτερο πληθυσμό, ισχυρότερη οικονομία, πολιτική συνοχή, και τελικά γίνεται η κυρίαρχη πόλη της Αργολίδας.
Οι Μυκήνες και η Τίρυνθα παραμένουν σημαντικές, αλλά δευτερεύουσες.
Τι συμβαίνει όμως με την γραφή Β’:
Δεν έχουμε ίχνη γραφής από την Ασπίδα στην Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου, ούτε Γραμμική Β, ούτε κάποια άλλη μορφή γραφής, ούτε πρώιμες αλφαβητικές επιγραφές.Είναι ακριβώς το χαρακτηριστικό της περιόδου 1100–800 π.Χ.
- Με την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων (περ. 1200 π.Χ.) η Γραμμική Β εξαφανίζεται πανελλαδικά, αφού πρόκειται για γραφή ήταν εργαλείο των ανακτόρων και όχι της κοινωνίας. Επομένως σε έναν οικισμό όπως η Ασπίδα, που δεν είχε ανακτορική διοίκηση, δεν θα περιμέναμε επιγραφές.
- Η αλφαβητική γραφή δεν έχει ακόμη εμφανιστεί. Οι πρώτες αλφαβητικές επιγραφές στην Ελλάδα εμφανίζονται γύρω στο 750–720 π.Χ. (π.χ. το «κύπελλο του Νέστορα» από την Πιθηκούσσα). Στην Αργολίδα, οι πρώτες επιγραφές είναι λίγο μεταγενέστερες, επομένως η Ασπίδα, που ανθίζει κυρίως στον 10ο–8ο αιώνα, βρίσκεται πριν από την εξάπλωση της γραφής.
- Η Ασπίδα είναι πλούσια σε κεραμική, ταφές και οικιστικά κατάλοιπα αλλά όχι σε επιγραφές
Το Άργος της Ασπίδας αναπτύσσεται χωρίς γραφή, αλλά με κοινωνική οργάνωση, τεχνική δεξιοτεχνία, εμπορικές επαφές, σταδιακή συγκέντρωση πληθυσμού. Δηλαδή βλέπουμε μια κοινότητα που ωριμάζει πολιτικά και οικονομικά πριν αποκτήσει γραφή. Όταν το αλφάβητο, όπως γράψαμε ανωτέρω, φτάνει στην Αργολίδα (8ος–7ος αι.), το Άργος είναι ήδη ανερχόμενη δύναμη. Η Αργολίδα δεν έχει πολύ πρώιμες αλφαβητικές επιγραφές όπως η Εύβοια ή η Πιθηκούσσα. Οι πρώτες εμφανίζονται λίγο αργότερα, αλλά είναι εξαιρετικά σημαντικές.
- Οι πρώτες επιγραφές τέλη 8ου – αρχές 7ου αιώνα π.Χ. στην Αργολίδα προέρχονται από το Άργος, κυρίως από την περιοχή του θεάτρου και της αρχαίας αγοράς, όπου βρέθηκαν θραύσματα αγγείων με χαραγμένα γράμματα, πρώιμες ιδιοκτησιακές ή αναθηματικές επιγραφές και μερικά από τα παλαιότερα παραδείγματα του αργειακού αλφαβήτου. Στο Ηραίο του Άργους (Ηραίο Προσύμνης) εμφανίζονται από τον 7ο αιώνα και μετά, αναθηματικές επιγραφές, ονόματα αφιερωτών και πρώιμες μορφές του δωρικού αλφαβήτου. Το Ηραίο είναι από τα πρώτα ιερά της Πελοποννήσου όπου η γραφή γίνεται μέρος της λατρευτικής πρακτικής.
- Στην Τίρυνθα αποκαλύφθηκαν λίγες αλλά πρώιμες επιγραφές, κυρίως 7ος αιώνας π.Χ., χαραγμένα γράμματα σε κεραμική, πιθανές πρώιμες αναθηματικές επιγραφές, που δείχνουν ότι η γραφή έχει πλέον αρχίσει να διαδίδεται σταδιακά.
- Οι πρώτες αλφαβητικές επιγραφές από τις Μυκήνες είναι σποραδικές, κυρίως σε κεραμικά θραύσματα, χρονολογούνται στον 7ο–6ο αιώνα π.Χ. Οι Μυκήνες δεν παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διάδοση της γραφής.
Τι σημαίνει αυτό για την ιστορία της περιοχής;
- Το Άργος είναι ο πρωτοπόρος της γραφής στην Αργολίδα, αφού όχι μόνο εμφανίζει τις πρώτες επιγραφές, αλλά αναπτύσσει ιδιότυπο αλφάβητο (το αργειακό), το οποίο χρησιμοποιεί σε δημόσιους και λατρευτικούς χώρους και συνδέεται με την πολιτική του άνοδο.
- Η γραφή φτάνει στην Αργολίδα όχι μέσω των μυκηναϊκών κέντρων, αλλά μέσω νέων κοινωνικών δομών.
- Η διάδοση της γραφής είναι κοινωνικό φαινόμενο, όχι τεχνολογικό. Δεν επιστρέφει επειδή «θυμήθηκαν» τη Γραμμική Β`, αλλά εμφανίζεται επειδή αναπτύσσονται νέες μορφές πολιτικής οργάνωσης. Τα ιερά αποκτούν κεντρικό ρόλο και οι κοινότητες χρειάζονται τρόπους να δηλώνουν ιδιοκτησία, αφιερώματα, ταυτότητα.
Ουσιαστικά η γλώσσα και ιδίως η γραφή όπως την γνωρίζουμε και σήμερα, είναι προϊόν πολιτικών αλλαγών που συνδέονται ακόμα πιο ισχυρά με την δημοκρατία, αφού παύει να είναι όργανο της άρχουσας τάξης και καθίσταται μέσω διάδοσης ιδεών.
Επεξεργασία- εμπλουτισμός κειμένου: Άκης Ντάνος
