«Την ώρα που γεννιόμουνα σχολάγανε οι μοίρες,
μονάχη μου καθόμουνα
κι απ’ τη ζωή κρατιόμουνα…»
Οι στίχοι της Λίνας Νικολακοπούλου μοιάζουν να μιλούν για μια μοναχική αρχή. Για μια ύπαρξη που γεννιέται χωρίς εγγυήσεις, χωρίς προστατευτικά δίχτυα, και καλείται να κρατηθεί από τη ζωή σχεδόν ενστικτωδώς. Αυτή η εικόνα λειτουργεί σχεδόν συμβολικά για τη διαχρονική θέση της γυναίκας μέσα στην ιστορία, στην κοινωνία αλλά και στο ψυχικό σύμπαν του ανθρώπου.
Η Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας στις 8 Μαρτίου δεν είναι απλώς μια επετειακή υπενθύμιση κοινωνικών αγώνων. Είναι μια ημέρα που μας καλεί να στοχαστούμε βαθύτερα πάνω στο σύμβολο της γυναίκας – όχι μόνο ως κοινωνικό υποκείμενο αλλά και ως ψυχική μορφή, ως αρχέτυπο, ως το πρώτο αντικείμενο αγάπης και επένδυσης του ανθρώπου.
Από την οπτική της ψυχοδυναμικής και της ψυχαναλυτικής σκέψης, η γυναίκα κατέχει μια μοναδική θέση: είναι ταυτόχρονα ιστορικό πρόσωπο, κοινωνικό σώμα, πολιτισμικό σύμβολο και πρωταρχικό ψυχικό αντικείμενο.
Η γυναίκα είναι η πρώτη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο.
Η γυναίκα ως το πρώτο αντικείμενο αγάπης
Στην ψυχαναλυτική θεωρία, το πρώτο αντικείμενο επένδυσης του ανθρώπου είναι η μητέρα. Στα πρώτα στάδια της ζωής, το βρέφος δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως ξεχωριστό από εκείνη. Η μητρική παρουσία αποτελεί το περιβάλλον μέσα στο οποίο οργανώνεται η ψυχική εμπειρία.
Η βρετανίδα ψυχαναλύτρια Melanie Klein περιέγραψε πώς το βρέφος αναπτύσσει τις πρώτες του φαντασιώσεις γύρω από το «καλό» και το «κακό» αντικείμενο. Το μητρικό σώμα γίνεται ο πρώτος τόπος προβολών, επιθυμιών και φόβων. Η αγάπη, η εξάρτηση, ο θυμός και η ευγνωμοσύνη σχηματίζουν τον πρώτο ψυχικό χάρτη του ανθρώπου.
Η γυναίκα λοιπόν, πριν ακόμη γίνει κοινωνικός ρόλος, είναι ψυχική εμπειρία.
Το βρέφος κρατιέται από τη ζωή – όπως στους στίχους της Νικολακοπούλου – κυριολεκτικά μέσα από τη σχέση με εκείνη που το φροντίζει.
Ο ψυχαναλυτής Donald Winnicott μίλησε για την έννοια της «αρκετά καλής μητέρας». Δεν χρειάζεται να είναι τέλεια. Αρκεί να είναι επαρκώς παρούσα ώστε το παιδί να μπορέσει να αναπτύξει αίσθηση ασφάλειας και συνέχειας της ύπαρξης.
Αυτό σημαίνει ότι η γυναίκα – ως μητρική μορφή – δεν είναι απλώς ένα πρόσωπο. Είναι το ψυχικό έδαφος πάνω στο οποίο χτίζεται η ανθρώπινη υποκειμενικότητα.
Η γυναίκα στο συλλογικό ασυνείδητο
Στην αναλυτική ψυχολογία του Carl Gustav Jung, η γυναίκα εμφανίζεται ως ένα από τα κεντρικά αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου. Το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας εμφανίζεται σε μύθους, θρησκείες και πολιτισμούς σε όλο τον κόσμο.
Η μορφή αυτή είναι διττή.
Είναι η μητέρα που θρέφει, προστατεύει και δημιουργεί ζωή. Αλλά είναι επίσης η δύναμη που μπορεί να καταπιεί, να ελέγξει και να καταστρέψει. Στην ψυχική ζωή, η μητέρα αντιπροσωπεύει τη μήτρα της ύπαρξης αλλά και τον φόβο της απώλειας της αυτονομίας.
Αυτή η αμφιθυμία διατρέχει την ανθρώπινη φαντασία εδώ και χιλιάδες χρόνια.
Η γυναίκα εμφανίζεται ως θεά της γονιμότητας, ως μάγισσα, ως μούσα, ως επαναστάτρια, ως μητέρα, ως ερωμένη, ως σύμβολο ελευθερίας ή απειλής.
Αυτό δείχνει ότι η γυναικεία μορφή δεν είναι απλώς κοινωνικός ρόλος. Είναι ψυχικό σύμβολο βαθιά χαραγμένο στο συλλογικό φαντασιακό.
Η κοινωνία και οι ρόλοι της γυναίκας
Παρά την αρχέγονη αυτή σημασία, η ιστορία των κοινωνιών χαρακτηρίζεται από μια βαθιά αντίφαση.
Η γυναίκα τιμάται συμβολικά αλλά περιορίζεται κοινωνικά.
Οι πολιτισμοί εξυμνούν τη μητέρα, αλλά συχνά περιορίζουν την ελευθερία της γυναίκας ως υποκειμένου. Την τοποθετούν σε ρόλους που την καθορίζουν: μητέρα, σύζυγος, κόρη, φροντίστρια.
Η ψυχοδυναμική προσέγγιση μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι αυτή η αντίφαση έχει και ψυχικές ρίζες. Η κοινωνία συχνά προσπαθεί να ελέγξει εκείνο που ταυτόχρονα φοβάται και θαυμάζει.
Η δημιουργική δύναμη της γυναίκας – η δύναμη να γεννά, να φροντίζει, να μεταμορφώνει – γίνεται αντικείμενο συμβολικής εξιδανίκευσης αλλά και κοινωνικής ρύθμισης.
Έτσι η γυναίκα βρίσκεται συχνά αντιμέτωπη με έναν διπλό δεσμό: να είναι ταυτόχρονα ισχυρή και υποταγμένη, ανεξάρτητη αλλά και φροντιστική, ελεύθερη αλλά και υπεύθυνη για όλους.
Οι εσωτερικές συγκρούσεις
Η ψυχοδυναμική σκέψη αναγνωρίζει ότι οι κοινωνικές αντιφάσεις μεταφέρονται και στο εσωτερικό της ψυχής.
Η γυναίκα συχνά μεγαλώνει μέσα σε ένα πλέγμα προσδοκιών:
να είναι καλή κόρη,
καλή σύντροφος,
καλή μητέρα,
καλή επαγγελματίας.
Η πολλαπλότητα αυτών των ρόλων δημιουργεί συχνά εσωτερικές συγκρούσεις.
Οι στίχοι της Νικολακοπούλου εκφράζουν αυτή την ένταση:
«Φωτιά κι ανάσταση καρδιά,
πονάς και σπάσ’ τα εσύ…»
Εδώ εμφανίζεται η ψυχική διάσταση του αγώνα. Η γυναίκα καλείται όχι μόνο να αντιμετωπίσει εξωτερικούς περιορισμούς αλλά και να διαπραγματευτεί εσωτερικές φωνές που έχουν εσωτερικευτεί από την κοινωνία.
Στην ψυχανάλυση αυτές οι φωνές συνδέονται με την έννοια του υπερεγώ: τις εσωτερικές εντολές που καθορίζουν τι «πρέπει» να είναι κανείς.
Η γυναίκα ως υποκείμενο επιθυμίας
Ένας από τους σημαντικότερους αγώνες των γυναικών στον σύγχρονο κόσμο αφορά την αναγνώριση της επιθυμίας τους.
Η γυναίκα δεν είναι μόνο αντικείμενο αγάπης ή φροντίδας. Είναι και υποκείμενο επιθυμίας, δημιουργίας και επιλογής.
Η ψυχανάλυση υπογραμμίζει ότι η επιθυμία αποτελεί θεμελιώδη κινητήρια δύναμη της ψυχής. Όταν καταπιέζεται ή αγνοείται, συχνά επιστρέφει μέσα από συμπτώματα: άγχος, κατάθλιψη, ψυχική εξάντληση.
Η αναγνώριση της επιθυμίας της γυναίκας είναι επομένως όχι μόνο κοινωνικό αλλά και ψυχικό αίτημα.
Η γυναίκα ως δύναμη μετασχηματισμού
Στο τέλος του τραγουδιού ακούμε:
«στον κόσμο που ’ρθαμε
χορτάσαμε γκρεμό».
Η φράση αυτή μοιάζει να περιγράφει την εμπειρία μιας ύπαρξης που περνά μέσα από δυσκολίες αλλά συνεχίζει να προχωρά.
Η γυναίκα στην ιστορία υπήρξε συχνά φορέας μετασχηματισμού. Από τους κοινωνικούς αγώνες για δικαιώματα μέχρι τις καθημερινές πράξεις φροντίδας και αντοχής, η γυναικεία παρουσία διαμορφώνει τον κοινωνικό ιστό.
Στην ψυχαναλυτική σκέψη, η δυνατότητα μετασχηματισμού συνδέεται με την ικανότητα να μεταβολίζουμε την εμπειρία. Να παίρνουμε τον πόνο, την απώλεια ή την απογοήτευση και να τα μετατρέπουμε σε νόημα.
Η γυναίκα – ως μητέρα, ως δημιουργός, ως καλλιτέχνιδα, ως εργαζόμενη – έχει συχνά ενσαρκώσει αυτή τη μεταμορφωτική λειτουργία.
Η γυναίκα ως σύμβολο ζωής
Στο συλλογικό φαντασιακό, η γυναίκα παραμένει σύμβολο ζωής. Η εικόνα της μήτρας, της γέννησης και της φροντίδας λειτουργεί ως αρχέτυπο ανανέωσης.
Αλλά η σύγχρονη εποχή μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε αυτό το σύμβολο.
Η γυναίκα δεν είναι μόνο εκείνη που γεννά βιολογικά ζωή. Είναι και εκείνη που γεννά ιδέες, τέχνη, πολιτισμό, κοινωνικές αλλαγές.
Η γυναικεία παρουσία δεν περιορίζεται σε έναν ρόλο. Είναι πολλαπλή, δυναμική και μεταβαλλόμενη.
Επίλογος
Η Διεθνής Ημέρα της Γυναίκας δεν είναι απλώς μια ημέρα γιορτής. Είναι μια στιγμή στοχασμού πάνω στη θέση της γυναίκας στην ιστορία, στην κοινωνία και στην ψυχική ζωή του ανθρώπου.
Από την πρώτη σχέση του βρέφους με τη μητέρα μέχρι τα αρχέτυπα του συλλογικού ασυνείδητου, η γυναίκα αποτελεί κεντρική μορφή της ανθρώπινης εμπειρίας.
Οι στίχοι της Λίνα Νικολακοπούλου μας θυμίζουν ότι πίσω από τους κοινωνικούς ρόλους υπάρχει μια βαθύτερη αλήθεια: η ανθρώπινη ύπαρξη ξεκινά πάντα από μια σχέση.
Και αυτή η σχέση έχει συχνά γυναικείο πρόσωπο.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η αναγνώριση της γυναίκας ως αυτόνομου υποκειμένου – με δικαίωμα στην επιθυμία, στη δημιουργία και στην ελευθερία – αποτελεί όχι μόνο κοινωνική αναγκαιότητα αλλά και ψυχική προϋπόθεση για μια πιο ώριμη και ανθρώπινη κοινωνία.
Ίσως τότε οι στίχοι να αποκτήσουν ένα νέο νόημα:
η γυναίκα δεν κρατιέται απλώς από τη ζωή.
Συχνά είναι εκείνη που τη δημιουργεί.
Γιάννης Σαρηγιάννης
Κλινικός Ψυχολόγος – Ψυχοδυναμικός Ψυχοθεραπευτής, BSc, MSc
Σκηνοθέτης – ΜΑ Θεατρικών Σπουδών
