Η Κυριακή της Ορθοδοξίας, γνωστή και ως Θρίαμβος της Ορθοδοξίας, εορτάζεται τηνπρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής (Α’ Νηστειών), 42 ημέρες πριν από το Πάσχα. Η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στην αναστήλωση των Ιερών Εικόνων και σηματοδοτεί το οριστικό τέλος της Εικονομαχίας, μιας από τις σημαντικότερες πολιτικοθρησκευτικές συγκρούσεις της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Η Εικονομαχία και η μεγάλη σύγκρουση (726–843)
Στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 8ου αιώνα, στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία αναπτύχθηκαν θεωρίες που χαρακτήριζαν την προσκύνηση των εικόνων ως ειδωλολατρική πρακτική. Τις απόψεις αυτές υιοθέτησε ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄, ο οποίος το 726 διέταξε την απαγόρευση της ύπαρξης και της προσκύνησης εικόνων.
Η διαμάχη χώρισε την αυτοκρατορία σε Εικονομάχους (ή Εικονοκλάστες) και Εικονόφιλους (ή Εικονόδουλους), προκαλώντας βαθύ διχασμό και απειλώντας τη συνοχή του κράτους.
Σημαντικό σταθμό αποτέλεσε η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος το 787, η οποία διατύπωσε τη διδασκαλία περί τιμητικής προσκύνησης των εικόνων, θεμελιώνοντας τη θεολογική θέση που διατηρεί μέχρι σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία. Ωστόσο, οι έριδες δεν έπαψαν οριστικά παρά μόνο μετά τον θάνατο του τελευταίου εικονομάχου αυτοκράτορα, Θεόφιλος.
Το 843, η αυτοκράτειρα Θεοδώρα, ως αντιβασίλισσα του ανήλικου Μιχαήλ Γ’, σε συνεργασία με τον Πατριάρχη Μεθόδιος Α΄ Κωνσταντινουπόλεως, συγκάλεσε Σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη. Στις 11 Μαρτίου 843 πραγματοποιήθηκε θριαμβευτική λιτανεία από τον ναό της Παναγίας των Βλαχερνών προς την Αγία Σοφία, όπου επανήλθαν πανηγυρικά οι εικόνες. Από τότε καθιερώθηκε ο ετήσιος εορτασμός της «Κυριακής της Ορθοδοξίας».
Το τελετουργικό της ημέρας
Η ημέρα εορτάζεται με πανηγυρική Θεία Λειτουργία, κυρίως σε μητροπολιτικούς ναούς και μονές. Μετά τον Όρθρο ή τη Λειτουργία πραγματοποιείται λιτανεία με εικόνες, ενώ ψάλλεται Κανόνας που αποδίδεται στον Άγιο Θεόδωρο τον Στουδίτη.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει η ανάγνωση του «Συνοδικού της Ορθοδοξίας», κατά την οποία τιμώνται οι υπερασπιστές της πίστης με την αναφώνηση «Αιωνία η Μνήμη» και καταδικάζονται αιρέσεις όπως ο Αρειανισμός, ο Νεστοριανισμός, ο Μονοφυσιτισμός, ο Μονοθελητισμός και η Εικονομαχία.
Κατά τη Θεία Λειτουργία αναγιγνώσκονται αποσπάσματα από την προς Εβραίους Επιστολή και το Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου αναδεικνύεται η ομολογία πίστης των πρώτων μαθητών του Χριστού.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας στη σύγχρονη Ελλάδα
Στην Ελλάδα, διατηρείται ένα ιδιαίτερο τιμητικό έθιμο: το Σύμβολο της Πίστεως απαγγέλλεται την ημέρα αυτή από τον εκάστοτε ανώτατο πολιτειακό άρχοντα στον Μητροπολιτικός Ναός Αθηνών. Το προνόμιο αυτό ανάγεται στη βυζαντινή παράδοση των αυτοκρατόρων και επανήλθε από τη βασιλεία του Γεώργιος Α΄, συνεχίζοντας σήμερα με τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
Το θεολογικό μήνυμα των εικόνων
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας δεν αποτελεί απλώς ιστορική ανάμνηση. Αντανακλά τη θεολογική σημασία των εικόνων για την Ορθόδοξη Εκκλησία. Οι εικόνες δεν θεωρούνται διακοσμητικά στοιχεία, αλλά έκφραση της πίστης στην Ενσάρκωση του Χριστού («Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο» – Ιω. 1:14).
Η Ορθόδοξη θεολογία διακρίνει σαφώς μεταξύ της τιμητικής προσκύνησης των εικόνων και της λατρείας που αποδίδεται αποκλειστικά στον Θεό, υπογραμμίζοντας τον μυστηριακό χαρακτήρα τους ως «παράθυρα» προς το εικονιζόμενο πρόσωπο ή γεγονός.
