Για δεκαετίες αποτελούσε το «μαύρο χρυσάφι» της ελληνικής γης. Η Κορινθιακή σταφίδα δεν ήταν απλώς ένα αγροτικό προϊόν, αλλά η ατμομηχανή της εθνικής οικονομίας από το 1830 και μετά, κυριαρχώντας στις εξαγωγές και φέρνοντας πλούτο στα λιμάνια της Πελοποννήσου. Ωστόσο, η ιστορία της δεν γράφτηκε μόνο με κέρδη, αλλά και με αίμα, όταν η «φούσκα» έσκασε.

Το «δώρο» της φυλλοξήρας και η έκρηξη της μονοκαλλιέργειας

Η μεγάλη ακμή ξεκίνησε από μια καταστροφή. Όταν οι γαλλικοί αμπελώνες αποδεκατίστηκαν από τη φυλλοξήρα, η γαλλική οινοποιία στράφηκε απεγνωσμένα στην Ελλάδα. Η κορινθιακή σταφίδα έγινε η πρώτη ύλη για τα γαλλικά κρασιά και η ζήτηση εκτοξεύτηκε.

Οι αγρότες της Πελοποννήσου, βλέποντας το εύκολο κέρδος, μετέτρεψαν τον κάμπο σε μια απέραντη σταφιδοκαλλιέργεια, ξεριζώνοντας ελιές και οπωροφόρα. Είναι χαρακτηριστικό πως μέχρι το 1860, οι καλλιέργειες ξεπερνούσαν τα 120.000 στρέμματα.

Ο Πύργος στο επίκεντρο και ο ρόλος του σιδηρόδρομου

Η Ηλεία αναδείχθηκε σε «βασίλισσα» της παραγωγής. Κομβικό ρόλο έπαιξε η κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Πύργου – Κατάκολου (η δεύτερη στην Ελλάδα), έργο του βουλευτή Ανδρέα Αυγερινού, που μετέτρεψε την περιοχή σε διεθνή εμπορικό κόμβο.

Η αγροτική μεταρρύθμιση του 1871 και η διανομή των εθνικών γαιών από την κυβέρνηση Κουμουνδούρου επέτειναν το φαινόμενο. Χιλιάδες ακτήμονες έγιναν μικροϊδιοκτήτες και επένδυσαν μαζικά στη «σίγουρη» λύση της σταφίδας. Η Πελοπόννησος πέρασε από την ασφάλεια της πολυκαλλιέργειας στο ρίσκο της μονοκαλλιέργειας, εξαρτώμενη απόλυτα από τις διεθνείς αγορές του Λονδίνου, του Λίβερπουλ και της Μασσαλίας.

Το Κραχ του 1893: Η φούσκα σκάει

Η αντίστροφη μέτρηση άρχισε όταν οι γαλλικοί αμπελώνες ανέκαμψαν. Η ζήτηση κατέρρευσε, αλλά η ελληνική παραγωγή παρέμενε τεράστια. Το αποτέλεσμα ήταν μια βίαιη κρίση υπερπαραγωγής.

• 1890: Η τιμή ήταν 300 φράγκα/1.000 λίτρα.
• 1893: Η τιμή κατρακύλησε στα 42 φράγκα/1.000 λίτρα.

Οι αποθήκες γέμισαν με απούλητο προϊόν, εμπορικοί οίκοι έβαλαν λουκέτο και η φτώχεια χτύπησε την πόρτα των αγροτών.

Το «αντάρτικο» της υπαίθρου και η εξέγερση

Η απόγνωση γρήγορα μετατράπηκε σε οργή. Το πρώτο μεγάλο ξέσπασμα ήρθε στις 12 Σεπτεμβρίου 1893 με το Πανηλειακό συλλαλητήριο στον Πύργο. Οι αγρότες αρνήθηκαν να πληρώσουν φόρους, συγκρούονταν με τη Χωροφυλακή και δημιούργησαν ένα κλίμα εξέγερσης στα χωριά.

Η κορύφωση του δράματος ήρθε δέκα χρόνια μετά, το 1903, με την ιστορική εξέγερση στη Βαρβάσαινα. Στις 14 Φεβρουαρίου, ο Πύργος βρισκόταν σε αναβρασμό. Το πλήθος, αγνοώντας τις απειλές του στρατού, κατέλαβε τον σιδηροδρομικό σταθμό. Στόχος τους ήταν να επιτάξουν ένα τρένο και να φτάσουν στην Αθήνα για να ακουστούν τα αιτήματά τους.

Η μάχη με το Ιππικό και η πτώση της Κυβέρνησης

Η κυβέρνηση απάντησε με βία, στέλνοντας στρατεύματα να ανακόψουν την πορεία του τρένου. Ωστόσο, συνέβη το απροσδόκητο: οι φαντάροι, βλέποντας τους απελπισμένους αγρότες, αρνήθηκαν να χτυπήσουν και ενώθηκαν μαζί τους. Ακολούθησε άγρια σύγκρουση με τις δυνάμεις του Ιππικού.

Ο απόηχος των γεγονότων ήταν πολιτικά σεισμικός. Υπουργοί παραιτήθηκαν και τελικά, στις 28 Ιουνίου 1903, η κυβέρνηση Θεοτόκη κατέρρευσε κάτω από το βάρος της κοινωνικής οργής, γράφοντας το τέλος ενός δραματικού κεφαλαίου στην ελληνική αγροτική ιστορία.